Αράλη: Μια θάλασσα επιστρέφει

Το λιμάνι του Αράλσκ βρίσκεται στο βορειότερο άκρο της Αράλης, στο δυτικό
Καζαχστάν. Έως την έλευση των κομμουνιστών, οι κάτοικοι του Καζαχστάν ζούσαν
ως νομάδες, περιοδεύοντας στις αχανείς εκτάσεις προς αναζήτηση νερού για τα
κοπάδια τους. Ήταν οι Σοβιετικοί που τους πίεσαν να εποικίσουν τη γη και για
δεκαετίες επιβίωναν ψαρεύοντας και κυνηγώντας στα δάση και στις εύφορες
εκτάσεις της γεωγραφικής περιοχής που κάποτε αποτελούσε την περήφανη θάλασσα
της Αράλης.

Σε μία και μόνο γενιά εξαφανίστηκαν τα πάντα. Από το 1960, τα πλοία και οι
ψαρόβαρκες σκουριάζουν στο όλο ζωή, κάποτε, λιμάνι και καθώς η θάλασσα
αποτραβήχτηκε στον ορίζοντα, μαζί της χάθηκαν και όλα τα εργοστάσια του τόπου.

Η Αράλη αποτελούσε το μεγαλύτερο υδάτινο σώμα μεταξύ της Κασπίας και του
Ειρηνικού. Τώρα, στα μίλια της ερήμου που διαδέχθηκαν τη θάλασσα, ο άνεμος
μαστιγώνει με καταιγίδες από άμμο, αλάτι και… χημικά.

Εδώ και χρόνια, ο λαός του Αράλσκ καλούσε κάποια δύναμη τόσο ισχυρή, όσο η
Μόσχα, για να ‘ρθει και να αναστήσει ό,τι πέθανε: τη θάλασσα και τη ζωή.
Οποιοσδήποτε, άνω των 30, έχει να θυμάται τα χρόνια που ως παιδί έπαιζε στην
παραλία ενώ ο πατέρας του ψάρευε στα ανοιχτά. Τώρα τα πάντα χάθηκαν, η Αράλη,
η Σοβιετική Ένωση και μαζί τους κάθε δυνατότητα για τα προς το ζην και το
μέλλον. Ακόμη και το κλίμα άλλαξε. Οι χειμώνες κρατούν περισσότερο, τα
καλοκαίρια ασύγκριτα λίγο.

Οι επισκέψεις από ειδικούς που σπεύδουν για να εκτιμήσουν την κατάσταση δεν
λείπουν. Οι κάτοικοι αστειεύονται λέγοντας ότι αν κάθε ένας που ερχόταν για να
μελετήσει την Αράλη έφερνε μαζί του και έναν κουβά νερό, η θάλασσα θα ήταν
γεμάτη. Έχουν μείνει μόνοι τους… κανέναν δεν μπορούν να κατηγορήσουν, σε
κανέναν να στηριχθούν. Εκτός από έναν, ίσως.

Ο Αλεσμπάγιε Αβντιγκαζέαβιτς, ένας σκληροτράχηλος άντρας κοντά στα πενήντα,
είναι ο δήμαρχος που υποσχέθηκε να φέρει τη θάλασσα στην πατρίδα. Πράγματι, 12
χιλιόμετρα από το Αράλσκ, ανάμεσα στα κουφάρια των πλοίων, μια μικρή λιμνούλα
σιγά σιγά αναρριχάται ανάμεσα στο ξερό αλάτι και τους αμμόλοφους. Ο δήμαρχος
είναι ενθουσιασμένος βλέποντας το γρασίδι να μεγαλώνει ξανά.

Το θαύμα δεν έγινε μόνο του. Στα 100 χιλιόμετρα νότια, στη μέση της Αράλης,
έχει στηθεί ολόκληρο εργοτάξιο. Μπουλντόζες κουβαλούν άμμο και λάσπη για ένα
φράγμα μήκους 14 χιλιομέτρων, την τεχνητή αναπνοή που φαίνεται ότι χρειάζεται
απεγνωσμένα η περιοχή.

Η ιδέα είναι απλή. Η μικρή βόρεια Αράλη, που χωρίστηκε πριν από 10 χρόνια από
τη θαλάσσια λεκάνη, τροφοδοτείται από τον ποταμό Σιρ Ντάρια. Αν αυτά τα νερά
φυλαχτούν και ενισχυθεί η Μικρή Αράλη, οι τοπικές αρχές εκτιμούν ότι θα
αυξηθεί η συγκέντρωση των υδάτων. Ήδη, η στάθμη στη Μικρή Αράλη αυξήθηκε
περισσότερο από τρία μέτρα. Η Παγκόσμια Τράπεζα σχεδιάζει να συμβάλλει
χρηματοδοτώντας κατασκευαστικά έργα για τη διατήρηση των υδάτων του ποταμού
Σιρ Ντάρια.

Οι Σοβιετικοί εμπνευστές της καταστροφής που συντελέστηκε στην Αράλη γνώριζαν
καλά ότι τα αρδευτικά έργα που εξέτρεψαν τη ροή των υδάτων από τους ποταμούς
Σιρ Ντάρια και Αμού Ντάρια ­ κύριους τροφοδότες της θάλασσας ­ και
κατασκευάστηκαν με στόχο την αύξηση της παραγωγής βαμβακιού στις ερήμους της
Κεντρικής Ασίας, θα αποξήραιναν τελικώς τη θάλασσα.

«Πώς μπορεί σήμερα ένα μικρό εύθραυστο φράγμα να αποκαταστήσει τόση ζημιά;»,
αναρωτιούνται οι κυνικοί. Αν όχι τίποτε άλλο, κατάφερε κάτι. Έφερε ξανά την
ελπίδα στους κατοίκους ­ πράγμα τόσο σπάνιο και ξεχασμένο στην περιοχή, όπως η βροχή.

Ερωτηματικά για βιολογικά όπλα

Στη δεκαετία του ’60 το Βοζροζντενίγιε ήταν ένα μικροσκοπικό νησάκι στην αχανή
θάλασσα της Αράλης. Η ελαχιστοποίηση του υδάτινου παραδείσου είχε αποτέλεσμα
να φέρει το νησί πολύ κοντά πλέον στις ακτές… Κι αυτό για κάποιους
Αμερικανούς ερευνητές είναι μια ωρολογιακή βόμβα, που αν εκραγεί θα μολύνει
την Κεντρική Ασία με τα πλέον θανατηφόρα μικρόβια.

Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Διεθνών Μελετών του Μόντερεϊ της Καλιφόρνιας, το
Βοζροζντενίγιε αποτελούσε μυστικό σημείο δοκιμών βιολογικών όπλων. Σοβιετικοί
και αργότερα Ρώσοι επιστήμονες πολύ συχνά απελευθέρωναν στην ατμόσφαιρα
θανατηφόρες ουσίες για μεγάλα διαστήματα τα τελευταία 50 χρόνια. Μεταξύ αυτών,
σύμφωνα με το Ινστιτούτο, ήταν η πανώλη και ο άνθρακας. «Αυτά τα όπλα ήταν
εξαιρετικά δραστικά.

Μερικά μάλιστα ήταν αποτελέσματα της γενετικής μηχανικής ώστε να είναι
φονικότερα», δηλώνει ο Τζόναθαν Τάκερ, εκ των επιστημόνων στο Ινστιτούτο.

Οι ίδιοι ερευνητές επισημαίνουν ότι το 1988, σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια να
ταφεί κάθε στοιχείο για το βιολογικό και μικροβιολογικό οπλοστάσιο, ο
σοβιετικός στρατός μετέφερε τόνους ανθρακούχων μεταλλικών κουτιών,
εμποτισμένων με χλώριο, στο Βοζροζντενίγιε και τα απέρριπτε εκεί. Το
Ινστιτούτο του Μόντερεϊ εκτιμά ότι ο άνθρακας «σιγοβράζει» ακόμη στο έδαφος
του νησιού.

Ο Τζ. Τάκερ υποστηρίζει ότι Αμερικανοί επιστήμονες που πήραν δείγματα από το
νησί το 1997 ανακάλυψαν στοιχεία που αν αναπτύσσονταν σε καλλιέργεια θα
εξελίσσονταν σε ζωντανά βακτηρίδια άνθρακα.

Η Ρωσία ποτέ δεν το παραδέχθηκε. Ωστόσο, οι κατηγορίες του Ινστιτούτου
υποστηρίζονται από έναν Ρώσο, τον Κεν Άλιμπεκ, πρώην διευθυντή των ερευνών
βιολογικών όπλων και του προγράμματος ανάπτυξης, που κατέφυγε στις ΗΠΑ το 1992.

Ο Άλιμπεκ υποστηρίζει ότι το νησί έχει μολυνθεί. Σύμφωνα με τους ερευνητές, αν
επέζησε κάτι από τον άνθρακα, το οικοσύστημα του Βοζροζντενίγιε έχει πληγεί
ανεπανόρθωτα και η μόλυνση μπορεί να περάσει στον πληθυσμό.

Υπάρχει ωστόσο και κάτι άλλο. Ο Άλιμπεκ υποστηρίζει ότι 60.000 με 70.000
επιστήμονες, μηχανικοί και τεχνικοί, εργάστηκαν για τα βιολογικά όπλα πριν από
τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης: «Πού πήγαν ή τι κάνουν τώρα, κανείς δεν
φαίνεται να γνωρίζει».

Ξανάρχεται η ελπίδα

Το θαύμα δεν έγινε μόνο του. Στα 100 χιλιόμετρα νότια, στη μέση της Αράλης,
έχει στηθεί ολόκληρο εργοτάξιο. Μπουλντόζες κουβαλούν άμμο και λάσπη για ένα
φράγμα μήκους 14 χιλιομέτρων, την τεχνητή αναπνοή που φαίνεται ότι χρειάζεται
απεγνωσμένα η περιοχή. Η ιδέα είναι απλή. Η μικρή βόρεια Αράλη, που χωρίστηκε
πριν από 10 χρόνια από τη θαλάσσια λεκάνη, τροφοδοτείται από τον ποταμό Σιρ
Ντάρια. Αν αυτά τα νερά φυλαχτούν και ενισχυθεί η Μικρή Αράλη, οι τοπικές
αρχές εκτιμούν ότι θα αυξηθεί η συγκέντρωση των υδάτων. Ήδη, η στάθμη στη
Μικρή Αράλη αυξήθηκε περισσότερο από τρία μέτρα. Η Παγκόσμια Τράπεζα σχεδιάζει
να συμβάλλει χρηματοδοτώντας κατασκευαστικά έργα για τη διατήρηση των υδάτων
του ποταμού Σιρ Ντάρια