ΔΡΟΜΟΙ

Τα τύμπανα…

… του πολέμου αντήχησαν πάλι στην Ευρώπη, ύστερα από πενήντα χρόνια.
Κυνηγημένοι άνθρωποι ζητούν άσυλο χτυπώντας ξένες πόρτες. Η ευρωπαϊκή γη
σκεπάστηκε πάλι από χιλιάδες πτώματα. Ύστερα ήρθε η ειρήνη. Όπως και πριν από
πενήντα χρόνια. Όπως και πριν από εκατό χρόνια. Όπως πολλές φορές στη διάρκεια
της ιστορίας του ανθρώπου. Ο πόλεμος υπήρξε πάντα ένα από τα βασικά θέματα της
λογοτεχνίας. Τον «τραγούδησε» ο Όμηρος, αλλά και οι αρχαίοι τραγικοί, που
μερικοί από αυτούς υπήρξαν και οι ίδιοι πολεμιστές. Όπως ο Αισχύλος, που
ανέβασε στη σκηνή τους «Πέρσες», τον πόλεμο που είχε ο ίδιος πολεμήσει. Με
πολέμους, μάχες, βεντέτες και μίση είναι γεμάτη η μεσαιωνική λογοτεχνία. Μα με
τον «Πόλεμο και Ειρήνη» του Τολστόι κάτι αλλάζει. Είναι ένα μυθιστόρημα που
απευθύνεται σε ένα ολόκληρο έθνος. Αντιπροσωπεύει τη ρωσική ψυχή. Στην τσαρική
αυτοκρατορία, με τις θυσίες του ρωσικού λαού, ο Τολστόι κάνει τη Ρωσία σύμβολο
ολόκληρης της ανθρωπότητας. Έτσι φτάνει στην έννοια του έθνους και της
πατρίδας, που γι’ αυτές πολεμήθηκαν οι πόλεμοι των δύο τελευταίων αιώνων. Και
πόσοι ακόμη;

Η στάση…

… που τηρεί ένας συγγραφέας στην πολεμική λογοτεχνία σπάνια είναι
αμερόληπτη. Συνήθως, γράφει είτε από την πλευρά του νικητή είτε από την πλευρά
του νικημένου. Δεν ήταν λίγοι οι θρησκευτικοί πόλεμοι που στους περασμένους
αιώνες έβαλαν φωτιά στην Ευρώπη, με σημαία το «καλό» και το «κακό». Μετά τον
«Ρολάνδο» και τον «Ορλάνδο μαινόμενο» του Αριόστο, το πιο γνωστό επικό έργο
του δυτικού πολιτισμού εκείνης της περιόδου είναι η «Απελευθερωθείσα
Ιερουσαλήμ» του Τουρκουάτο Τάσο. Αυτός ο μεγάλος Ιταλός ποιητής (φωτ.)
αντιπροσωπεύει ίσως πιο γνήσια από όλους την έμμονη ιδέα που διακατέχει τον
δυτικό πολιτισμό των τελευταίων δύο χιλιάδων χρόνων: το «καλό» και το «κακό».
Τόση ήταν η προσκόλλησή του σε αυτή την ηθική δυάδα, που, όταν κάποτε ένιωσε
αμφιβολίες για την πίστη του, ζήτησε πιεστικά από την Ιερά Εξέταση να τον
δικάσει. Αθωώθηκε στη Φεράρα. Μα αυτός δεν έμεινε ευχαριστημένος. Πήγε στον
Πάπα και ζήτησε και άλλη δίκη. Πέθανε μέσα στη φτώχεια, αφού έζησε επτά χρόνια
σε ένα φρενοκομείο.

Εξαίρεση…

… φωτεινή υπήρξε ο Σαίξπηρ, που ήξερε πως το «καλό» και το «κακό» μπορούν να
φωλιάζουν μαζί στην ανθρώπινη ψυχή, νικητών και ηττημένων, εχθρών και ηρώων,
τυράννων και καταπιεσμένων. Με τον πρώτο μεγάλο πόλεμο του αιώνα μας, η φρίκη
του σπρώχνει πολλούς συγγραφείς να ξεπεράσουν αυτές τις δυο κατηγορίες, να
αρθούν πάνω από αυτές, να αναζητήσουν μια ανώτερη αξία όπως η ειρήνη: Ρολάν,
Ρεμάρκ, Βερκόρ, Ζιροντού. Μα ύστερα έρχεται ο δεύτερος μεγάλος πόλεμος για να
ξαναγυρίσει πάλι η πολεμική λογοτεχνία στην εύκολη περιγραφή του «καλού» και
του «κακού».

Και ύστερα;…

… Ύστερα ήρθε ο κινηματογράφος, για να μιλήσει για τους πολέμους που
ακολούθησαν και πάνω από όλα για τον πόλεμο του Βιετνάμ. Ο λόγος, η γραφή, το
κείμενο που εκφράζει σκέψεις, κρίσεις, ιδέες και συναισθήματα καταδικάζεται
στη σιωπή. Μονάχα οι δημοσιογράφοι μοιάζουν σήμερα να έχουν φωνή. Μονάχα αυτοί
μεταφέρουν στον «πολιτισμένο κόσμο» τον απόηχο από τα τύμπανα του πολέμου.
Τώρα σωπαίνουν οι συγγραφείς. Φταίει άραγε που τα όρια ανάμεσα στο «καλό» και
το «κακό» έγιναν πάλι δυσδιάκριτα; Οι δημοσιογράφοι ξέρουν πως αυτά δεν
μπορούν να τα ξεχωρίσουν.