Βαθιές ανακατατάξεις στην εκλογική βάση των κομμάτων

Οι πανηγυρισμοί των οπαδών του ΠΑΣΟΚ, το βράδυ των εκλογών, παρ’ όλο που το
αποτέλεσμά τους καταγράφει το χαμηλότερο ποσοστό της τελευταίας εικοσαετίας
(προηγούμενο αρνητικό ρεκόρ το 36,0% των ευρωεκλογών του 1989), δεν αποτελούν
το μοναδικό παράδοξο των πρόσφατων ευρωεκλογών. Εξάλλου, και οι πανηγυρισμοί
των οπαδών της Ν.Δ., για την πρώτη εκλογική νίκη του κόμματός τους έπειτα από
εννέα χρόνια, δύσκολα μπορούν να συσκοτίσουν τη διαπίστωση ότι το ποσοστό που
συγκέντρωσε η Ν.Δ. (36,0%) συνιστά τη δεύτερη χειρότερη επίδοσή της, σε
εθνικού τύπου εκλογές, την τελευταία δεκαπενταετία (με αρνητικό ρεκόρ το 32,7%
των ευρωεκλογών του 1994).

Οι ταυτόχρονοι πανηγυρισμοί των οπαδών της Ν.Δ. και του ΠΑΣΟΚ αντανακλούν
επομένως το γεγονός ότι και τα δύο κόμματα απέφυγαν το χειρότερο: το
αποτέλεσμα των ευρωεκλογών αφήνει και στα δυο κόμματα (μεγαλύτερες ή
μικρότερες) ελπίδες ότι μπορούν να επικρατήσουν στις επόμενες εθνικές εκλογές,
ενώ ο δικομματισμός, παρά την ελαφρά κάμψη που σημείωσε, διατηρήθηκε ως
κυρίαρχη μορφή του κομματικού συστήματος. Όμως, αν οι πρόσφατες ευρωεκλογές
δεν αλλοίωσαν τη μορφή και τη δομή του κομματικού συστήματος (όπως συνέβη π.χ.
στη Γαλλία), η διεξαγωγή τους και το αποτέλεσμά τους ανέδειξαν ορισμένα
καινούργια δεδομένα, τα οποία είναι χρήσιμο να επισημανθούν.

Όπως προκύπτει από τον πίνακα των μετατοπίσεων, περίπου το 20% του εκλογικού
σώματος (στην πραγματικότητα αρκετά περισσότεροι, αν συνυπολογιστεί η αύξηση
της αποχής καθώς και τα άκυρα ή λευκά ψηφοδέλτια) κατέληξε, στις πρόσφατες
ευρωεκλογές, σε διαφορετική κομματική επιλογή από αυτήν που είχε κάνει τον
Σεπτέμβριο του 1996.

Αυτό το 20% των μετακινηθέντων ψηφοφόρων δεν διαμόρφωσε πάντως κανένα κυρίαρχο
ρεύμα, αλλά κατανεμήθηκε σε πολλά μικρά ρεύματα ­ είκοσι από τα οποία
ξεπέρασαν το 0,2% του συνολικού εκλογικού σώματος. Η σημαντικότερη από τις
μετατοπίσεις αυτές, η μόνη που ξεπέρασε, σε απόλυτα μεγέθη, το 2% του
εκλογικού σώματος, ήταν οι διαρροές του ΠΑΣΟΚ προς το ΔΗΚΚΙ (8,3% από εκείνους
που ψήφισαν ΠΑΣΟΚ το 1996, δηλαδή σχεδόν το 3,3% του συνολικού εκλογικού
σώματος). Το ποσοστό δηλαδή που συγκέντρωσε το ΔΗΚΚΙ συντίθεται από δύο,
περίπου ισομεγέθη, τμήματα: από εκείνους που του παρέμειναν πιστοί (περίπου τα
3/4 όσων το ψήφισαν το 1996) και από τα κέρδη που αποκόμισε (κυρίως ως έκφραση
διαμαρτυρίας για την κυβερνητική πολιτική ή για την πολιτική της Ε.Ε.) από
πρώην ψηφοφόρους του ΠΑΣΟΚ.

Από τα υπόλοιπα εκλογικά ρεύματα αξίζει να επισημανθούν ιδιαίτερα οι διαρροές
που παρουσίασαν τα δύο μεγάλα κόμματα, το ΠΑΣΟΚ σχεδόν προς πάσα κατεύθυνση
και η Ν.Δ. κυρίως προς τους Φιλελευθέρους και τα πολύ μικρά κόμματα.

Οι απώλειες του ΠΑΣΟΚ προς τη Ν.Δ., το ΚΚΕ, τον ΣΥΝ και τα πολύ μικρά κόμματα
αντιπροσωπεύουν, κατά περίπτωση, από 1,2% έως 1,6% του συνολικού εκλογικού
σώματος. Σε αντιστάθμισμα για τις απώλειες αυτές το ΠΑΣΟΚ προσέλκυσε
ορισμένους ψηφοφόρους που είχαν επιλέξει (το 1996) τη Ν.Δ. ή τον ΣΥΝ
(αντίστοιχα 0,8% και 0,4% του συνολικού εκλογικού σώματος), οι οποίοι, ως
αιτιολόγηση της ψήφου τους προβάλλουν κυρίως την υποστήριξη της κυβερνητικής
πολιτικής. Όσον αφορά τέλος τις απώλειες της Ν.Δ., οι κυριότερες ­ αυτές που
υπερέβησαν το 1% του συνολικού εκλογικού σώματος ­ είτε διασκορπίστηκαν στα
πολύ μικρά κόμματα είτε κατευθύνθηκαν προς το κόμμα του Στ. Μάνου.

Οι διαρροές από τη Ν.Δ. προς τους Φιλελευθέρους, παρά το περιορισμένο
αριθμητικό τους μέγεθος, έχουν μάλιστα ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα, γιατί
εντοπίζονται κυρίως στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, τραυματίζοντας την
αξιοπιστία της Ν.Δ. ως προνομιούχου εκφραστή των υψηλών παραδοσιακών αστικών
στρωμάτων. Τα αποτελέσματα των ευρωεκλογών σε ορισμένες, αμιγώς αστικές,
περιοχές της πρωτεύουσας είναι ιδιαίτερα εύγλωττα:

* Στο Κολωνάκι (ενορία Αγ. Διονυσίου Αρεοπαγίτη), η Ν.Δ. συγκέντρωσε
μόλις το 35,4% (έναντι 50,1% το 1996) και Οι Φιλελεύθεροι το 10,9% ­ ενώ την
περίοδο 1985-1993 η επιρροή της Ν.Δ. βρισκόταν σταθερά μεταξύ 60% και 65%.

* Στο Ψυχικό, η Ν.Δ. συγκέντρωσε 34,6% (έναντι 54,0% το 1996) και Οι
Φιλελεύθεροι 15,7% ­ ενώ την περίοδο 1985-1993 η επιρροή της Ν.Δ. κυμαινόταν
από 60% έως 70%.

* Τέλος, στην Εκάλη, όπου η Ν.Δ. ξεπερνούσε σταθερά το 70% (82,1% το
1990), η επιρροή της περιορίστηκε στο 39,4% ενώ Οι Φιλελεύθεροι συγκέντρωσαν
το υψηλότερο ποσοστό τους, 17,5%. Η Εκάλη μαζί με το Ψυχικό και τη Φιλοθέη
είναι επίσης οι μόνες ίσως περιοχές όπου το ΠΑΣΟΚ αύξησε, έστω και ελαφρώς, τη
δύναμή του, σε σύγκριση με το 1996, γεγονός που αποτυπώνει με σαφήνεια τον
αναπροσανατολισμό των πολιτικών προτιμήσεων που συντελείται στα υψηλά αστικά στρώματα.

Οι προηγούμενες παρατηρήσεις παραπέμπουν στο κρίσιμο ζήτημα της γενικότερης
αναδιάταξης που παρατηρείται στην κοινωνική σύνθεση της εκλογικής επιρροής των
πολιτικών κομμάτων.

Και στο σημείο αυτό, οι «δημοσκοπήσεις έξω από τα εκλογικά τμήματα» ­ λόγω του
μεγάλου δείγματος και της πιστής αποτύπωσης της ίδιας της πράξης της ψήφου ­
παρέχουν ανεκτίμητες πληροφορίες, τις οποίες καμία προεκλογική έρευνα δεν
μπορεί να προσφέρει.

Μια πρώτη, γενική αλλά πάντως ενδεικτική, προσέγγιση για την κοινωνική
διαστρωμάτωση της εκλογικής επιρροής των κομμάτων προκύπτει από την κατανομή
της δύναμής τους ανάλογα με το επίπεδο τυπικής μόρφωσης των ψηφοφόρων.

Όπως προκύπτει από τους δύο σχετικούς πίνακες, στη διάρκεια της τελευταίας
πενταετίας έχει συντελεσθεί μια ριζική αναδιάταξη στην εκλογική επιρροή των
δύο μεγάλων κομμάτων.

Αλλά και αν περιοριστεί κανείς μόνο στις μεταβολές της τελευταίας τριετίας
(1996-99), μπορεί να διαπιστώσει ότι η Ν.Δ. εμφανίζει σαφή πτώση (από 4 έως 7
ποσοστιαίες μονάδες) στα στρώματα με μέση ή ανώτερη τυπική μόρφωση, ενώ
παρουσιάζει σημαντική άνοδο (από 36,5% σε 41,3%) στα στρώματα με κατώτερη
τυπική μόρφωση.

Την αντίστροφη ακριβώς εικόνα εμφανίζει το ΠΑΣΟΚ, η πτώση του οποίου (συνολικά
-8,5%) κλιμακώνεται σαφώς ανάλογα με το μορφωτικό επίπεδο: αγγίζει το 10% στα
άτομα με κατώτερη τυπική μόρφωση, βρίσκεται περί τον μέσο όρο στα άτομα με
μέση τυπική μόρφωση και περιορίζεται στο 7% για τους αποφοίτους Ανώτερης ή
Ανώτατης Εκπαίδευσης.

Στα τελευταία αυτά στρώματα, τα δύο μεγάλα κόμματα είναι ουσιαστικά ισοδύναμα
­ αν και η αθροιστική τους επιρροή δεν ξεπερνά το 63% ­ ενώ στα στρώματα με
κατώτερη μόρφωση η Ν.Δ. διαθέτει σήμερα ένα προβάδισμα περίπου 5 ποσοστιαίων μονάδων.

Το κυριότερο χαρακτηριστικό της προεκλογικής εκστρατείας ήταν η γενικευμένη
αδιαφορία, η οποία σχολιάστηκε ποικιλοτρόπως, με σημείο αναφοράς τις ισχνές
προεκλογικές συγκεντρώσεις και τα χαμηλά ποσοστά τηλεθέασης των πολιτικών εκπομπών.

Το ενδιαφέρον για τις ευρωεκλογές κυμάνθηκε, ανάλογα με τις μετρήσεις, από 32%
έως 45%, ενώ σταθερά το 1/3 περίπου του εκλογικού σώματος υιοθετούσε τη στάση
της απόλυτης αδιαφορίας («καθόλου ενδιαφέρον»).

Το εντυπωσιακότερο, μάλιστα, στοιχείο είναι ότι το ενδιαφέρον για τις
ευρωεκλογές, έπειτα από μία παροδική αύξηση που παρουσίασε όταν άρχισε η
προεκλογική περίοδος, μειώθηκε και πάλι στη συνέχεια, όσο πλησίαζε η ώρα της
κάλπης (βλ. σχετικό πίνακα).

Τα πολιτικά κόμματα όχι μόνο δεν κατόρθωσαν να κινητοποιήσουν ευρύτερα τμήματα
του πληθυσμού, αλλά πέτυχαν σχεδόν το ακατόρθωτο, να τους «αποκινητοποιήσουν».

Το περιορισμένο ενδιαφέρον για τις ευρωεκλογές συνδυάζεται με μια αντίστοιχη
συρρίκνωση της κομματικής ταύτισης, η οποία αφορά κυρίως τα δύο μεγάλα
κόμματα. Όπως προκύπτει από τον σχετικό πίνακα, σήμερα, μόνο τα 2/3 του
πληθυσμού δηλώνουν ότι ταυτίζονται (δηλαδή ότι «αισθάνονται κοντά ή πολύ
κοντά») είτε με το ΠΑΣΟΚ είτε με τη Ν.Δ., ενώ πριν από τρία χρόνια το
αντίστοιχο ποσοστό προσέγγιζε το 80%.

Το γεγονός αυτό εξηγεί και τα χαμηλά ποσοστά «πρόθεσης ψήφου» που
καταγράφονταν στις προεκλογικές δημοσκοπήσεις (αθροιστικά μεταξύ 55% και 60%
για τα δύο μεγάλα κόμματα).

Με βάση τα δεδομένα αυτά, πρέπει μάλλον να θεωρηθεί ως επιτυχία των δύο
μεγάλων κομμάτων ότι κατόρθωσαν να διατηρήσουν, αθροιστικά, το 68,9% των ψήφων
­ ακόμη και αν το ποσοστό αυτό συνιστά το ιστορικό μίνιμουμ της τελευταίας
εικοσαετίας.

Γιατί, σε σύγκριση με το 1994 όπου είχαν συγκεντρώσει το 70,3%, η πτώση τους
εμφανίζεται σχετικά περιορισμένη, αν και σε αριθμό ψήφων είναι σημαντικότερη
(4.430.215 σήμερα, έναντι 4.592.538) και μάλιστα παρ’ όλο που έχει αυξηθεί το
εκλογικό σώμα στη διάρκεια της πενταετίας.

Η δεύτερη βασική διαπίστωση που προκύπτει από τον πίνακα της κομματικής
ταύτισης είναι η διεύρυνση του απορριπτικού χώρου που συγκροτούν εκείνοι οι
οποίοι δηλώνουν ότι αισθάνονται «μακριά» από όλα τα κόμματα (μικρά και μεγάλα)
και οι οποίοι αντιπροσωπεύουν σήμερα το 22%, περίπου, του εκλογικού σώματος
(έναντι 15% περίπου το 1996).

Το γεγονός μάλιστα ότι το μεγαλύτερο τμήμα των ψηφοφόρων αυτών καταγραφόταν ως
«αδιευκρίνιστη ψήφος» στις προεκλογικές δημοσκοπήσεις, φωτίζει, από μια
ιδιαίτερη οπτική γωνία, το φαινόμενο που χαρακτηρίζεται ως «ρευστότητα της ψήφου».