ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ 1919-1996: Η ζωή ενός μύθου

Το χαρτί που είχε δακτυλογραφήσει η γραμματέας του ιδρυτή των Δημοκρατικών
Συνδέσμων Τιτίνα Πανταζή – Τζίφα βρέθηκε στην Ασφάλεια. Όταν εισέβαλε βίαια η
δικτατορία στο σπίτι του Ανδρέα Παπανδρέου, εκείνα τα ξημερώματα της 21ης
Απριλίου του ’67, οι στρατιώτες τα μάζεψαν όλα. Πήραν κι εκείνο το χαρτί με το
τραγουδάκι που είχε γραφτεί και το έβαλαν στον νέο φάκελο που άνοιξαν για τον
εχθρό τους, που «ήθελε μάλιστα», έτσι διατείνονταν, «να ορκίσει και την
κυβέρνηση στο Σύνταγμα»…

«Ο Ανδρέας είναι ο αρχηγός» έλεγε εκείνο το τραγουδάκι… «Έτσι το ‘πε, έτσι
το θέλει ο λαός. Όχι στη δικτατορία, όχι στην τρομοκρατία… Έτσι το ‘πε, έτσι
το θέλει ο λαός… Θέλει δημοκρατία και εκλογές, δυνατά και θαρραλέα να το
λες… Δύο άκρες έχει το σχοινί, δύο δρόμους έχει η ζωή, θα γυρίσει ο τροχός,
θα ψηφίσει κι ο λαός κι ο Ανδρέας θα βγει πρωθυπουργός».

Μόνο που τότε ήρθε η δικτατορία και χρειάστηκε να περάσουν 14 χρόνια ­ τα μισά
μέσα στο μαύρο σκοτάδι της χούντας ­ για να μπορέσει ο λαός να επιβάλει τη
θέλησή του.

Και αν τότε, το ’67, είχαν γίνει οι εκλογές; Κι αν είχε κερδίσει, όπως
αναμενόταν, η Ένωση Κέντρου; Κι αν ο Ανδρέας Παπανδρέου έλεγχε τους
περισσότερους βουλευτές; Τι διαφορετικό θα είχε γίνει στην Ελλάδα; Και πόσο
καλύτερος ή χειρότερος θα ήταν ως κυβερνήτης ο Ανδρέας Παπανδρέου, αν κατά
πολύ νεώτερος ερχόταν στην εξουσία;

Φυσικά, η Ιστορία δεν γράφεται με υποθέσεις… Και το βιβλίο του Πνευματικού
Ιδρύματος Γεωργίου Παπανδρέου, που το επιμελήθηκαν ο καθηγητής Παύλος Πετρίδης
και η ιστορικός Κατερίνα Βαρελά, σε προσγειώνει στην πραγματικότητα,
αποτυπώνοντας αρκετά από τα γεγονότα που σημάδεψαν την πορεία του Ανδρέα Παπανδρέου.

Πρόκειται για εκτιμήσεις του Ανδρέα Παπανδρέου για κρίσιμες περιόδους, από το
1940 έως το 1950, της νεώτερης πολιτικής ιστορίας, που έχει μεταφράσει από τα
αγγλικά στα ελληνικά η πρώην ευρωβουλευτής και παλιά συνεργάτις του ιδρυτή του
ΠΑΣΟΚ Τιτίνα Πανταζή – Τζίφα.

Στο Αιγαίο. Η Σοφία Μινέικο κρατάει με καμάρι τον μικρό Ανδρέα. Ήταν τα ευτυχισμένα χρόνια με τον Γεώργιο Παπανδρέου, στη Χίο και στη Μυτιλήνη – Η εφηβεία. Η εμπειρία του χωρισμού του Γεωργίου Παπανδρέου με τη Σοφία Μινέικο ήταν τραυματική. Καθόρισε, σε μεγάλο βαθμό, τον χαρακτήρα του Ανδρέα – Η εφηβεία. Η εμπειρία του χωρισμού του Γεωργίου Παπανδρέου με τη Σοφία Μινέικο ήταν τραυματική. Καθόρισε, σε μεγάλο βαθμό, τον χαρακτήρα του Ανδρέα

Το βιβλίο, στην «αλυσίδα» σειράς βιβλίων που έχουν αρχίσει να γράφονται τα
τελευταία χρόνια για τον ιδρυτή των Δημοκρατικών Συνδέσμων, του ΠΑΚ και του
ΠΑΣΟΚ, θα παρουσιασθεί στις 8.30 μ.μ., στις 23 Ιουλίου, στον κήπο του
Ιδρύματος Γεωργίου Παπανδρέου.

Αύριο το πρωί στη Μητρόπολη το ΠΑΣΟΚ διοργανώνει μνημόσυνο στη μνήμη του
ιδρυτή του.

Το ξεκίνημα. Υποψήφιος βουλευτής Αχαΐας το 1964, ο Ανδρέας Παπανδρέου αντιμετωπίστηκε από πολλούς ως «η ελπίδα του έθνους». «Εγεννήθη ημίν νέος ηγέτης», ήταν η προσφώνηση, προεκλογικά το ’64, του Ασημάκη Φωτήλα – Γύζη 58. Η δικτατορία εισέβαλε βίαια στο σπίτι του Ανδρέα Παπανδρέου, τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου. Και κατέγραψε ακόμα και τα τραγούδια που άρεσαν στον μετέπειτα ιδρυτή του ΠΑΚ και του ΠΑΣΟΚ

«Η εμφάνιση του μεγάλου αντιπάλου», είναι ο τίτλος που έδωσε ο Ανδρέας
Παπανδρέου στην ιστορική του αναδρομή, η οποία περιλαμβάνεται στο βιβλίο που
θα κυκλοφορήσει το Ίδρυμα «Γεώργιος Παπανδρέου» και αναφέρεται στην ίδρυση του
Κομμουνιστικού Κόμματος, «την ώρα που δύο μεγάλα κόμματα πάλευαν μεταξύ τους».

Το κόμμα προσήλκυσε τότε «πολλούς ριζοσπάστες διανοούμενους», γράφει, «οι
οποίοι έχοντας χάσει την πίστη τους τόσο στον δημοκρατισμό όσο και στη Μεγάλη
Ιδέα, άρχισαν να μελετούν τη μαρξιστική θεωρία».

Ο Ανδρέας Παπανδρέου πίστευε ότι «οι πρώτοι εκείνοι κομμουνιστές του ’20 ήταν
με τον επαναστατικό τους ζήλο σοβαρά αποφασισμένοι να πάρουν την ηγεσία του
τόπου στα χέρια τους, ωστόσο σε θέματα καθημερινής πολιτικής πρακτικής, η
πολιτική τους εκστρατεία για μακρύ χρονικό διάστημα παρέμεινε στείρα».

Ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ στο κείμενό του αυτό καταγράφει τις απόψεις του για τη
δικτατορία Μεταξά και για τους λόγους που επιβλήθηκε, ενώ στη συνέχεια μιλάει
για την επίθεση του ναζισμού και του φασισμού στην Ευρώπη.

Γράφει για τον πρώτο καιρό της Κατοχής, αλλά και τον πρωταγωνιστικό ρόλο των
κομμουνιστών «να βοηθήσουν τον λαό στις άμεσες ανάγκες του».

Μιλάει για την ίδρυση του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ και εξηγεί γιατί και πολλοί αστοί
συντάχθηκαν μαζί τους.

«Η μεσαία τάξη και η μικρή μπουρζουαζία των πόλεων είχε υποστεί μια ριζική
αλλαγή. Η αποτυχία του αστικού συστήματος ανεφοδιασμού μαζί με τον
υπερδιπλασιασμό του πληθωρισμού αφαίρεσε και το τελευταίο ίχνος από τα
προνόμια που είχε, είτε μικρά είτε μεγάλα ήταν αυτά… Η στάση τους
ριζοσπαστικοποιήθηκε με μια έντονη αντικαπιταλιστική χροιά, εξαιτίας του
μίσους που έτρεφαν προς τους κερδοσκόπους των τροφίμων και τους μαυραγορίτες».

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει στη συνέχεια η αναφορά του στη σύγκρουση του ΕΑΜ με
τους Άγγλους και τον πατέρα του.

Ο καθηγητής. Ο Ανδρέας Παπανδρέου υπήρξε σπουδαίος δάσκαλος. Στη φωτογραφία, στο διεθνές συνέδριο του Bretton Woods, το 1944, με τους Κυριάκο Βαρβαρέσσο και Αθανάσιο Σβαρούνη – Διδακτορική διατριβή. Ήταν σπάνιο κείμενο αυτό του διδακτορικού στο Χάρβαρντ του Ανδρέα Παπανδρέου. Άνοιγε μια λαμπρή ακαδημαϊκή καριέρα – Ανδρέας – Μεταπολίτευση. Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ αγκαλιάζεται από πολλούς. Ελπίδες, όνειρα, ευχές για τη μεγάλη αλλαγή…

«Η εξωτερική πολιτική της Μ. Βρετανίας ήταν αρκετά πονηρή… Για την επίτευξη
των στόχων τους οι Βρετανοί πολιτικοί, οι υπεύθυνοι για τον σχεδιασμό της
εξωτερικής πολιτικής, έπρεπε να επωμισθούν διπλό έργο: την ουδετεροποίηση του
ΕΛΑΣ και την εξάρθρωση των πολιτικών οργανώσεων του ΕΑΜ… Και εφόσον καμία
ομάδα ανταρτών στην Ελλάδα δεν μπορούσε καν να συγκριθεί σε δύναμη με τον
ΕΛΑΣ, μόνο μία λύση υπήρχε: ο βρετανικός στρατός».

Ο Ανδρέας Παπανδρέου γράφει στη συνέχεια ­ στο πολύ ενδιαφέρον αυτό κείμενο με
το οποίο «κλείνει» το νέο αυτό βιβλίο για τον ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ ­ για «τη
βρετανική επέμβαση, την πρώτη πράξη του εμφυλίου πολέμου», αλλά και «την
αμερικανική ανάμειξη, στη συνέχεια».

ΠΑΚ – Αγώνας. Μια από τις μεγαλύτερες συνεισφορές του Ανδρέα στον αντιδικτατορικό αγώνα ήταν η ίδρυση του Πανελλήνιου Απελευθερωτικού Κινήματος (ΠΑΚ) – Εκλογές 1961. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν παρών στην πολιτική ζωή από το ’61. Έζησε από κοντά όλο το παρασκήνιο της βίας και της νοθείας της ΕΡΕ

«Οι Αμερικανοί δεν έκαμαν καμία βασική αλλαγή στο σχήμα της ελληνικής
πολιτικής ζωής, που διαμόρφωσε η εξωτερική πολιτική της Βρετανίας. Τούτο,
βέβαια, δεν σημαίνει ότι η ανάμειξή τους έμεινε χωρίς πολιτικές συνέπειες. Η
έκταση της ανάμειξης και το μέγεθος των υποχρεώσεων που ανέλαβαν ­ αν μη τι
άλλο ­ αρκούσαν. Η επίδραση της αμερικανικής ανάμειξης εκδηλώθηκε με μία
σημαντική αναπτέρωση του ηθικού της Δεξιάς, που της έδωσε η αίσθηση ότι είχε
γίνει αήττητη. Και αυτό εκδηλώθηκε με τη λήψη σκληρών αντικομμουνιστικών και
αυταρχικών μέτρων που δεν είχαν προηγούμενο. Ο κομμουνισμός, ως ιδεολογία,
τέθηκε εκτός νόμου. Ιδρύθηκαν στρατόπεδα συγκεντρώσεων όπου δεκάδες χιλιάδες
κρατούμενοι υποβάλλονταν σε μαζικά και ατομικά μαρτύρια. Άρχισαν να
λειτουργούν στρατοδικεία, που οι ποινές τους απασχολούσαν πυρετωδώς τα
εκτελεστικά αποσπάσματα επτά ημέρες την εβδομάδα…».

Η ανάλυση του Ανδρέα Παπανδρέου ακολουθεί τα τραγικά γεγονότα του εμφυλίου
πολέμου και της λήξης του, των δικών και των διώξεων χιλιάδων αγωνιστών.

«Μετά το ’49, κάτω από τις νέες συνθήκες ο νέος προσανατολισμός της
αμερικανικής πολιτικής στην Ελλάδα θα μπορούσε να συνοψισθεί με τη φράση
“σταθερότητα πρώτα”. Σταθερότητα στην ελληνική γλώσσα σήμαινε ισχυρή κυβέρνηση
από πολιτικές δυνάμεις που θα έχαιραν της εμπιστοσύνης και θα υπάκουαν στις
προσταγές των ΗΠΑ. Η δημοκρατία με τέτοιες προϋποθέσεις ήταν μια πολυτέλεια
που μπορούσε να την έχει κανείς μόνον και εφόσον δεν έβαζε κανείς σε κίνδυνο
την “σταθερότητα”».

Στην Κύπρο. Ο Ανδρέας Παπανδρέου, συνοδευόμενος από τον Γεώργιο Γρίβα, επιθεωρεί την Εθνοφρουρά της Κύπρου, στη Λευκωσία – Γιώργος Παπανδρέου. Στιγμές οικογενειακής ευτυχίας. Ο Ανδρέας με τον νεογέννητο γιο του, υπουργό Εξωτερικών σήμερα – Παπανδρέου – Κάστρο. Δύο πορείες με πολλές ομοιότητες και πολλές διαφορές, σε δύο χώρες με λαούς που συγκρούστηκαν με τις ΗΠΑ

Ακολουθεί στην ανάλυση του Ανδρέα Παπανδρέου το κεφάλαιο για «την εποχή της
υπεροχής της Δεξιάς» και τελειώνει το όλο κείμενο με τους νέους φόβους των
ΗΠΑ, το 1958, για την ΕΔΑ.

«Δέκα χρόνια μετά την ήττα των αριστερών δυνάμεων, το φάντασμα του ΕΑΜ άρχισε
πάλι να στοιχειώνει στην Ουάσιγκτον».