ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο πολίτης και η ψήφος

Η αύξηση της αποχής στις πρόσφατες εκλογές σχολιάστηκε από πολλούς. Πραγματικά
η μη προσέλευση των ψηφοφόρων ήταν η μεγαλύτερη που σημειώθηκε μετά τη
μεταπολίτευση. Άγγιξε το 26,07%, ενώ π.χ. το 1994 ήταν 21,14% (στοιχεία από
Δέλτα Πληροφορική).

Θεωρώ πως την αποχή ευνόησε, κυρίως, η κατάργηση των διοικητικών κυρώσεων
(απαγόρευση έκδοσης διαβατηρίου, άδειας οδήγησης κ.λπ.) που προέβλεπε ο
εκλογικός κώδικας για τους πολίτες που αδικαιολόγητα δεν προσέρχονταν στην ψηφοφορία.

Το Σύνταγμά μας ορίζει πως η συμμετοχή των εκλογέων στην ψηφοφορία είναι
υποχρεωτική. Και ο νόμος προέβλεπε ποινικές (φυλάκιση, στέρηση πολιτικών
δικαιωμάτων) και διοικητικές κυρώσεις για όποιον δεν προσερχόταν
αδικαιολόγητα. Το 1998 οι διοικητικές κυρώσεις καταργήθηκαν. Και στην
αναθεώρηση του Συντάγματος που θα κάνει η επόμενη Βουλή, η παρούσα Βουλή
προτείνει την κατάργηση της υποχρεωτικότητας της ψήφου.

Στην πολιτεία μας πρυτάνευσε δηλαδή η σκέψη, ότι εφόσον το εκλέγειν είναι
δικαίωμα, τότε δεν πρέπει να το μετατρέπουμε σε υποχρέωση. Εάν ο πολίτης δεν
επιθυμεί να συμμετάσχει στη δημοκρατική σύνταξη της πολιτείας, δημοκρατικότερο
είναι να μην τον εξαναγκάζουμε.

Όμως αυτή είναι η μια όψη του νομίσματος. Η προσωπική μου άποψη ταυτίζεται με
την άλλη. Πιστεύω, ότι με την κατάργηση της υποχρεωτικότητας της συμμετοχής
στην ψηφοφορία δεν απελευθερώνεται η αποχή ως πολιτική στάση, αλλά
διευκολύνεται ο απαθής πολίτης. Εκείνος που ξέρει να έχει μόνο δικαιώματα και
ποτέ υποχρεώσεις.

Για να δούμε, όμως, αυτή την άλλη όψη του νομίσματος. Οι πολίτες που έχουν
εκλογικό δικαίωμα αποτελούν το ισχυρότερο όργανο του δημοκρατικού κράτους, το
εκλογικό σώμα.

Επιλέγοντας τη Δημοκρατία, επιλέξαμε ότι θα παίρνουμε όλοι θέση για το ποιος
θα ασκεί την κρατική εξουσία. Για να απολαμβάνουμε και να βελτιώνουμε τα
κρατικά αγαθά, αποφασίσαμε να επιλέγουμε όλοι, αυτούς που θα τα οργανώνουν και
θα τα παρέχουν. Συνεπώς, για να έχουμε όλοι ευθύνη έναντι όσων προκύπτουν ή
προέρχονται από την κρατική εξουσία, πρέπει να συμμετέχουμε στην ανάδειξή της.
Και υπό την έννοια αυτή, το εκλέγειν απέκτησε την έννοια της υποχρέωσης. Για
να μην παραβιάζεται ωστόσο η ελευθερία του πολίτη, όχι μόνο να μην ταυτίζεται
αλλά και να μην σχετίζεται με τους κυβερνώντες, προβλέπεται η διανομή και
λευκού ψηφοδελτίου. Αν πάλι ο εκλογέας δεν συμφωνεί, όχι μόνο με τους
υποψηφίους αλλά και με το ίδιο το πολιτικό σύστημα, μπορεί να ακυρώσει την
ψήφο του. Αν, τέλος, ο πολίτης διαφωνεί με την ίδια τη Δημοκρατία, επειδή την
θεωρεί «απάτη», «άχρηστη» κ.ο.κ. τότε θα πρέπει να πάρει και την ευθύνη της
ανατρεπτικής του λογικής. Και είναι σε όλους γνωστό, ότι αυτοί οι ανατροπείς,
οι επαναστάτες, οι αρνητές κ.λπ. συνήθως δεν στερούνται θάρρους και
γενναιότητας. Όλα αυτά συνθέτουν πολιτικές στάσεις και είναι, όλες τους, άξιες
επαίνου, αφού η βασική αρχή της Δημοκρατίας είναι η ελευθερία κάθε πολιτικής
επιλογής. Ο πολίτης ψηφίζει επιλέγοντας, ψηφίζει μη επιλέγοντας (λευκό),
ψηφίζει αρνούμενος (ακυρώνει την ψήφο του) ή δεν συμμετέχει, συγκρουόμενος.

Η λογική, όμως, που συνοψίζεται στις φράσεις «ωχ αδελφέ, σκοτίστηκα», «και τι
με νοιάζει εμένα» κ.ο.κ. είτε αυτές συνοδεύονται με ψευδοκριτική της πολιτικής
είτε όχι, συνθέτουν στάσεις αποδοκιμαστέες. Σίγουρα ο καλύτερος τρόπος
αντιμετώπισής τους είναι η συνεχής βελτίωση του περιεχομένου και των προσώπων
της πολιτικής. Όμως, εν τω μεταξύ, η πολιτεία δεν πρέπει να διευκολύνει τους
απαθείς, τους «ευδαίμονες» και τους ανθρώπους που ζουν σε βάρος των άλλων.

Αυτού του είδους ο απολίτικος άνθρωπος ταυτίζεται μ’ αυτούς που πετάνε
αναμμένα τσιγάρα στα δάση, που πετούν τα σκουπίδια τους από το μπαλκόνι, που
ρυπαίνουν τις θάλασσες και τις πλατείες. Σ’ αυτόν τον τύπο «πολίτη» η πολιτεία
πρέπει να μην είναι σύμμαχος. Αντίθετα οφείλει να τον υποχρεώνει σε συμμετοχή
και δι’ αυτής να του δίνει μια ευκαιρία να σκεφτεί. Η υποχρεωτικότητα, λοιπόν,
της συμμετοχής στην ψηφοφορία, ως συνταγματική επιλογή, ήταν ορθή. Αυτό που
πρέπει να αλλάξει ήταν και είναι τα μέτρα προστασίας της. Όμως και σ’ αυτό το
θέμα εμείς από το ένα άκρο πηγαίνουμε στο άλλο. Από τις αντισυνταγματικές
διοικητικές κυρώσεις, πήγαμε στην κατάργηση των κυρώσεων. Και τώρα
ετοιμαζόμαστε να αλλάξουμε και το Σύνταγμα. Μήπως πρέπει να το ξανασκεφτούμε;

Ο Ανδρέας Ν. Λοβέρδος είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο.