Ευρώπη: η πρόκληση της συμμετοχής

Όλα τα στοιχεία, αλλά και η διάχυτη αίσθηση όποιου ταξιδεύει και παρατηρεί τις
αντιδράσεις, συγκλίνουν: οι Ευρωπαίοι δεν είναι ικανοποιημένοι από τον τρόπο
λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν έχουν εμπιστοσύνη στα όργανά της, δεν
γνωρίζουν (και γι’ αυτό ίσως δεν εκτιμούν) τα πρόσωπα που τη διοικούν. Ζητούν
όμως περισσότερη και καλύτερη Ευρώπη. Βαθύτερη και τολμηρότερη ενοποίηση.
Ειλικρινέστερη θεσμική, αλλά κυρίως πολιτισμική, συνεργασία ­ που δεν θα πει ομογενοποίηση.

Το από πρώτη άποψη αυτό παράδοξο παύει, σε μεγάλο βαθμό, να ξενίζει αν
διερευνηθούν τα αίτιά του και αν επιχειρήσουμε να κατανοήσουμε το μήνυμά του.
Λαμβάνει χώρα σε μια ιστορική (από κάθε άποψη) στιγμή, κατά την οποία η
ενωμένη Ευρώπη έχει μόλις περάσει ένα ακόμα κατώφλι ­ αυτό της νομισματικής
ενοποίησης ­ αλλά και βρίσκεται, περισσότερο ίσως από κάθε άλλη φορά,
αντιμέτωπη με το φάσμα διαχωριστικών γραμμών. Οι χώρες που δεν συμμετέχουν στο
ευρώ θα ενσωματωθούν άραγε (ιδίως αυτές που δεν μετείχαν επειδή δεν θέλησαν
και όχι επειδή δεν μπορούσαν), και με τι κόστος, στην κοινή περιπέτεια; Οι
χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, που χτυπούν με ένταση την πόρτα της Ένωσης, πόσο
γρήγορα θα γίνουν δεκτές και πόσο έτοιμες είναι να ενταχθούν οργανικά σε έναν
κόσμο που συνεχίζει να απαιτεί θυσίες πριν μοιράσει ευμάρεια; Το κυριότερο: η
πάγκοινη διαπίστωση ότι πρέπει με κάποιο τρόπο να αποκατασταθεί η ισορροπία
οικονομικής και πολιτικής δύναμης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (που σημαίνει ότι
πρέπει να αντιμετωπισθεί με εντελώς διαφορετικό μάτι όχι μόνον ο γεωπολιτικός
της ρόλος, αλλά και η εσωτερική σχέση της με τους πολίτες της, δηλαδή το
λεγόμενο «κοινωνικό της πρόσωπο»), τι ενδείξεις υπάρχουν ότι μπορεί σύντομα να
υλοποιηθεί; Δυστυχώς, οι πρώτες απτές ενδείξεις μάλλον δυσοίωνες είναι. Ο
διορισμός του «Κυρίου Εξωτερική Πολιτική και Άμυνα» έγινε μέσα στο γνωστό
μυστικοπαθές κλίμα του Συμβουλίου, χωρίς συμμετοχή του Κοινοβουλίου, χωρίς
ανοικτή καμπάνια, χωρίς εμπλοκή των πολιτών, το δε πρόσωπο που επελέγη, ο κατά
τα άλλα αξιόλογος κύριος Σολάνα, κουβαλάει το βαρύ συμβολικό φορτίο της
ταύτισής του με έναν πόλεμο ­ που, ακόμα χειρότερα, διεξήχθη στο όνομα του πολιτισμού.

Οι αντιδράσεις των πολιτών είναι απολύτως φυσιολογικό να επηρεάζονται από αυτό
το κλίμα. Όσων οι χώρες υιοθέτησαν ήδη το ευρώ, αντιλαμβάνονται ότι χρειάζεται
κάτι παραπάνω ­ κάτι πιθανώς που να μη σχετίζεται με την τσέπη. Οι εκτός
δυσπιστούν αλλά διατηρούν και τη δυναμική της ελπίδας. Όσοι ένιωσαν τον πόλεμο
του Κοσόβου ως ένδειξη δύναμης, αναμένουν αυτή να παγιωθεί. Όσοι τον θεώρησαν
παράλογο ή άδικο, νιώθουν σαν να τους πρόδωσε αυτός από τον οποίο δεν μπορούν
να ξεφύγουν. Οι Έλληνες, καθώς ανήκουν σε δύο μειοψηφικές κατηγορίες (εκτός
ευρώ, κατά του πολέμου), δεν είναι περίεργο που μεταμορφώθηκαν μέσα σε λίγα
χρόνια στους λιγότερο ευχαριστημένους (όχι όμως αντι-Ευρωπαίους) πολίτες της
Ένωσης. Όλοι όμως, και αυτό είναι το παρήγορο, κάτι ­ και μάλιστα κάτι κοινό
σε γενικές γραμμές ­ ζητούν: να τους δοθεί η δυνατότητα να νιώσουν ότι ανήκουν
κάπου, ότι έχουν λόγο, ότι λαμβάνονται υπόψη. Ένα αδιαμόρφωτο αλλά σαφές
αίτημα συμμετοχής προβάλλει εν όψει των εκλογών.

Στο αίτημα αυτό, η θεσμική συνιστώσα, την οποία θα δούμε αύριο, αποτελεί τη
μία μόνον όψη. Η άλλη έχει περισσότερο σχέση με τον τρόπο που χτίζεται η
Ευρώπη, δηλαδή τη μέθοδό της και με τη λογική που υπαγορεύει τα βήματά της,
δηλαδή τις αξίες της. Το τέλος ενός πολέμου, η συνέχιση της πολιτικής
ταπείνωσης έναντι των Αμερικανών και το γύρισμα του αιώνα, είναι ίσως η
κατάλληλη ευκαιρία για εγκατάλειψη των μικρών βημάτων που, προστιθέμενα το ένα
στο άλλο, δημιουργούν κεκτημένα μεν, ερήμην των πολιτών δε. Για να ακουσθεί η
φωνή τους, δεν είναι τόσο απαραίτητες νέες ρυθμίσεις (ο πολιτισμός είναι
διαφορά και αυθορμητισμός) όσο μια άλλη βούληση. Το πρόβλημα είναι ότι μάλλον
και πάλι θα το συνειδητοποιήσουμε μετά τις εκλογές.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.