Ξαναγύρισαν τα χαμόγελα

Η Ρουάντα είναι μια πράσινη, λοφώδης, έκταση στην καρδιά της Αφρικής, κάτι σαν
τη Σκωτία με μπανανόδεντρα. Τη θέση των ήχων του ηλεκτρονικού κόσμου
καταλαμβάνουν εδώ τα κελαηδίσματα των πουλιών. Οι δρόμοι σφύζουν από ζωή. Τα
ταξί κυκλοφορούν γεμάτα με κόσμο. Οι πεζοί σε χαιρετούν με ένα χαμόγελο που
θυμίζει άνοιγμα πιάνου. Όσο πιο μικροκαμωμένοι είναι, τόσο πιο δυνατά φωνάζουν
και χειρονομούν.

Στην προσφυγιά. Κάτοικοι της Ρουάντα εγκαταλείπουν τα σπίτια τους για να σώσουν τη ζωή τους

Είναι απίστευτο να σκέπτεται κανείς ότι πριν από πέντε χρόνια η υπέροχη αυτή
φυλή είχε καταληφθεί από μια μαζική μανία και σε διάστημα δέκα εβδομάδων είχαν
σφαγιαστεί ένα εκατομμύριο Ρουαντέζοι, γράφει στο περιοδικό «Σπεκτέιτορ» ο
Νάιτζελ Ράιαν, πρώην αρχισυντάκτης του βρετανικού τηλεοπτικού δικτύου ΙΤΝ. Στη
ρίζα του κακού ­ όπως συνέβη και στη Βόρεια Ιρλανδία ή το Κόσοβο ­ βρίσκεται
ένας φόβος.

Σήμερα υπάρχουν 120.000 Ρουαντέζοι στη φυλακή με την κατηγορία της
γενοκτονίας. Οι φυλακισμένοι φορούν ροζ στολή. Την ημέρα τους βλέπεις να
επισκευάζουν τους δρόμους και να δουλεύουν στα χωράφια. Τη νύχτα τους ακούς να
τραγουδούν στις φυλακές τραγούδια που έμαθαν στους προσκόπους (κάποτε ήταν
όλοι καλοί καθολικοί). Κανείς δεν βιάζεται να αποδώσει δικαιοσύνη.

Οι περισσότεροι ντόπιοι δικηγόροι αρνούνται να αναλάβουν τέτοιες υποθέσεις
φοβούμενοι αντίποινα. Τη δουλειά την κάνουν έτσι οι Δικηγόροι Χωρίς Σύνορα,
μια βελγική οργάνωση που χρηματοδοτείται εν μέρει από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ο Νάιτζελ Ράιαν πέρασε μια εβδομάδα με δικηγόρους από τη Γαλλία, το Βέλγιο και
τη γαλλόφωνη Αφρική προσπαθώντας να κατανοήσει τη «λογική» της εθνοκάθαρσης.
Μια πρώτη απάντηση του έδωσε ένας από τους Αφρικανούς δικηγόρους, ο Νούγκα από
το Καμερούν.

«Για να αρχίσεις να καταλαβαίνεις, πρέπει πρώτα να δεχθείς ότι κάθε άνθρωπος
είναι ίδιος με τον άλλο», του είπε. «Πρέπει να πεις στον εαυτό σου: Υπό τις
ίδιες συνθήκες, θα είχα κάνει κι εγώ το ίδιο πράγμα. Αν δεν μπορείς να κάνεις
αυτό το άλμα στο μυαλό σου, έχεις χάσει τη μάχη της κατανόησης».

Χούτου, Τούτσι

Οι συγκεκριμένες συνθήκες της Ρουάντα ήταν η συστηματική καλλιέργεια ενός
κλίματος μίσους. Όπως ακριβώς οι ναζί κατηγορούσαν τους Εβραίους για όλα τα
δεινά, έτσι και οι εξτρεμιστές Χούτου κατηγόρησαν τους Τούτσι για όλα τα
προβλήματα, πραγματικά ή φανταστικά, που είχαν στη ζωή τους. Ο Νούγκα είχε
μελετήσει τις επιπτώσεις αυτής της προπαγάνδας στους πελάτες του, προσπαθώντας
να τεκμηριώσει το επιχείρημα της περιορισμένης ευθύνης.

«Το πρώτο στάδιο της εκστρατείας είναι ο εντοπισμός του εχθρού και η
δημιουργία της εντύπωσης ότι συνιστά απειλή για σένα και την οικογένειά σου.
Όταν αισθάνεσαι απειλούμενος, ξυπνά ο δολοφόνος που κρύβεις μέσα σου.

Έπειτα αρχίζεις να σκέπτεσαι ότι αυτό που έχεις απέναντί σου δεν είναι
άνθρωπος. Τότε αρχίζεις να θεωρείς πατριωτικό σου καθήκον να τον εξοντώσεις,
μαζί με τους απογόνους του. Όταν πιστέψεις κάτι τέτοιο, είσαι έτοιμος να
σκοτώσεις. Κι άμα αρχίσεις, όλα γίνονται πιο εύκολα».