Η μικροπολιτική του εγκλήματος

Πρόσφατα γίναμε όλοι μάρτυρες του περιστατικού της ομηρείας με τη δυσάρεστη
κατάληξη. Παρακολουθήσαμε λεπτό προς λεπτό τη διαδρομή, τις συνθήκες, τις
μαρτυρίες των ομήρων, την εξέλιξη του δράματος…

Δεν θα σταθώ στις λεπτομέρειες της υπόθεσης ούτε καν στην αναζήτηση των
ευθυνών, εάν υπάρχουν και σε ποιους αποδίδονται. Εκείνο που πραγματικά με
απασχολεί είναι η πολιτική χρησιμοποίηση του γεγονότος, η αναγωγή του σε
κυρίαρχο ζήτημα της πολιτικής ζωής του τόπου και η «αξιοποίησή» του από την
πλευρά της αντιπολίτευσης.

Η ιδιαιτερότητα της επικείμενης εκλογικής αναμέτρησης εστιάζεται πια στην
πολιτική χρήση του θύματος, του δράστη, του εγκλήματος.

Οι πολιτικές σε επιμέρους τομείς, όπως στην οικονομία, την παιδεία, την
κοινωνία, δεν συνιστούν καθαυτές αντικείμενα κριτικής και πολιτικού διαλόγου.
Αντίθετα, ένα γεγονός επισκιάζει την επικαιρότητα και ανάγεται σε εργαλείο
πολιτικής. Το αίσθημα ασφάλειας των πολιτών υποτάσσεται σε μια προκρούστεια
λογική και κρίνεται μόνον από το συγκεκριμένο περιστατικό.

Οι στατιστικές της Αστυνομίας για τη σταθερότητα, και πρόσφατα για τη μείωση
της εγκληματικότητας, δεν φαίνεται να πείθουν εκείνους που έβαλαν το
εγκληματικό ζήτημα στην πολιτική αρένα.

Η μικρή συμμετοχή των αλλοδαπών στο σύνολο της εγκληματικότητας φαίνεται να
μην προσβάλλει το κυρίαρχο στερεότυπο τού «Αλβανού εγκληματία».

Είναι γνωστό ότι το έγκλημα παρουσιάζεται συχνά με στοιχεία εντυπωσιασμού και
δραματοποίησης. Είναι επίσης γνωστό ότι η εγκληματικότητα εισέβαλε στην
ατζέντα της πολιτικής.

Οι συντηρητικοί και παραδοσιακά φιλελεύθεροι αρχίζουν ξαφνικά να αγκαλιάζουν
τα θύματα της εγκληματικότητας, δοκιμάζοντας ολοένα αυστηρότερες έως
απάνθρωπες (βλέπε θανατική ποινή) ποινές για τους δράστες.

Το ιδεώδες της «επανακοινωνικοποίησης» του εγκληματία αποτελεί γι’ αυτή την
κατηγορία των πολιτικών μια κενή, αφηρημένη και ανούσια έννοια, μια χρονοβόρα,
ακριβή και αναποτελεσματική πολιτική.

Από την άλλη πλευρά, οι προοδευτικής προσέγγισης πολιτικοί προσπαθούν να
ισορροπήσουν μεταξύ των δικαιωμάτων που έχουν τόσο τα θύματα όσο και οι
δράστες. Εναλλακτικές μορφές μεταχείρισης των δραστών, προγράμματα συμφιλίωσης
δράστη και θύματος, ενίσχυση των δομών επανένταξης και επανακοινωνικοποίησης
του δράστη… είναι μερικές από τις απόπειρες της αντεγκληματικής πολιτικής.

Η (αν)ασφάλεια δεν είναι ένα άμεσα μετρήσιμο μέγεθος ούτε επαρκώς
αξιολογήσιμο. Σε περιόδους που έχουμε τα «κύματα» ή τις «επιδημίες» της
εγκληματικότητας, τα αίσθημα ασφάλειας βρίσκεται στα κατώτατα όριά του, γιατί
καλλιεργείται ο ηθικός πανικός, ο φόβος του εγκλήματος σε εκείνες τις
κοινωνικές ομάδες που αισθάνονται ευάλωτες στο έγκλημα.

Η επίκληση του αισθήματος ασφάλειας ή ανασφάλειας των πολιτών γίνεται και από
τις δύο πλευρές. Για τους μεν συντηρητικούς το αίσθημα ασφάλειας συνδέεται
μόνον ή στον μεγαλύτερο βαθμό με την αστυνομοκρατία, την άκρατη καταστολή. Όσο
περισσότεροι αστυνομικοί τόσο μεγαλύτερη ασφάλεια!

Πρόκειται μάλλον για μια επιφανειακή και ποσοτική προσέγγιση. Η
αποτελεσματικότητα του έργου των διωκτικών υπηρεσιών δεν εξαρτάται μόνον από
την ποσότητα του ανθρώπινου δυναμικού τους, αλλά και από την ποιότητα, την
εκπαίδευση, τη νοοτροπία, τις στάσεις και τις αξίες τους.

Για τους προοδευτικούς πολιτικούς, το αίσθημα ασφάλειας συνδέεται με άλλους
κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες, όπως π.χ. με την οικιστική και
ευρύτερα την περιβαλλοντική πολιτική, με τη χωροταξία της γειτονιάς, με τον
κοινωνικό ιστό, την κοινωνική συνοχή και την κοινωνική αλληλεγγύη. Έννοιες
πολύ πιο σύνθετες από την αύξηση της αστυνομικής δύναμης. Έννοιες ικανές να
αποτρέψουν το έγκλημα, αλλά και όταν αυτό συμβαίνει να αμβλύνουν τις
επιπτώσεις του στα θύματα και τους δράστες.

Είναι σαφές ότι το έγκλημα και η εγκληματικότητα είναι μια πολύ σοβαρή
υπόθεση. Απαιτεί ενδελεχή μελέτη, συστηματική γνώση και εφαρμογή δοκιμασμένων
και αποτελεσματικών πολιτικών.

Το περιστατικό καθαυτό έχει τη χρησιμότητά του και την (απ)αξία του. Όμως, δεν
δικαιολογεί τις γενικεύσεις, τους αφορισμούς και τον πανικό.

Το έγκλημα και η εγκληματικότητα προσφέρονται ως πεδία άσκησης πολιτικής και
επιδέχονται παρεμβάσεων. Η πολιτική βούληση είναι αναγκαία και ικανή συνθήκη
για τον σχεδιασμό και τη χάραξη μιας αντεγκληματικής πολιτικής, εστιασμένης
περισσότερο στην πρόληψη παρά την καταστολή.

Αντίθετα, το έγκλημα δεν πρέπει να εξυπηρετεί πολιτικές σκοπιμότητες, δεν
προσφέρεται για εργαλείο εντυπωσιασμού και περιστασιακής αντιπολιτευτικής
κριτικής, αφού η αξία της ανθρώπινης ζωής και ο σεβασμός στη μνήμη των θυμάτων
δεν μπορεί και δεν πρέπει να υπόκειται σε καμιά μικροπολιτική λογική.

Η Βάσω Αρτινοπούλου είναι επίκουρη καθηγήτρια Εγκληματολογίας στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο.