ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Τα φίλτρα της Ιστορίας

Η Ιστορία ως επικαιρότητα. Η Ιστορία ως επιστημονική φαντασία. Δύο μη
συμβατικοί τρόποι θεώρησης και συγγραφής της Ιστορίας.

Γιόζεφ Στάλιν. Τι θα γινόταν αν ανακαλυπτόταν σήμερα το σημειωματάριό του; (το σκίτσο από τους «Τάιμς»)

Τι θα είχε γίνει αν ο Χίτλερ είχε κερδίσει τον πόλεμο; Τι θα γινόταν αν ο
Στάλιν εμφανιζόταν ξαφνικά στη σημερινή Ρωσία; Ο Ρόμπερτ Χάρις, που το
προτελευταίο του βιβλίο λεγόταν «Εικονική Ιστορία», αντιλαμβάνεται εν πολλοίς
το αντικείμενό του ως μια σειρά απαντήσεων σε υποθετικά ερωτήματα. Την ιδέα
για το τελευταίο του βιβλίο την εμπνεύστηκε από έναν εφιάλτη που είχε πριν από
τρία χρόνια. Ο Γιόζεφ Στάλιν αυτοπροσώπως τον είχε επισκεφθεί, λέει, στο σπίτι
του, είχε καθήσει στον καναπέ του, είχε καπνίσει την πίπα του και είχαν
κουβεντιάσει για τα ζητήματα της επικαιρότητας. Ο Χάρις ξύπνησε ιδρωμένος.
Είχε βρει το θέμα του βιβλίου του. Του έλειπε όμως το «εύρημα». Άρχισε έτσι να
διαβάζει ό,τι βιβλίο για τον Στάλιν έβρισκε μπροστά του. Και μια μέρα έπεσε
στην ογκώδη βιογραφία του δικτάτορα από τον Ντμίτρι Βολκογκόνωφ.

Από εκεί έμαθε ότι ο Στάλιν είχε ένα τετράδιο με μουσαμαδένιο εξώφυλλο όπου
κατά καιρούς κρατούσε σημειώσεις. Αυτό το σημειωματάριο χάθηκε τη νύχτα που ο
δικτάτορας έπαθε καρδιακή προσβολή και κανείς ιστορικός δεν έχει καταφέρει να
το βρει. Ο Βρετανός ιστορικός φαντάστηκε λοιπόν ότι το περίφημο σημειωματάριο
εμφανίστηκε ξαφνικά στη μαύρη αγορά της σημερινής Μόσχας. Κι άρχισε να γράφει
το βιβλίο του, στο οποίο έδωσε τον τίτλο «Αρχάγγελος». Επειδή του άρεσε η
λέξη, όπως γράφει στους «Τάιμς». Κι επειδή το πνεύμα του Στάλιν εξακολουθεί να
αιωρείται πάνω από την πρώην Σοβιετική Ένωση.

Ο Τίμοθυ Γκάρτον Ας βρίσκεται στην αντίπερα όχθη: τον ενδιαφέρει όχι μόνο η
«πραγματική» Ιστορία, αλλά και η παρακολούθησή της την ώρα που εκτυλίσσεται.
Τον συγκινεί το γεγονός ότι οι περισσότερες ανθρώπινες εμπειρίες δεν γίνονται
ποτέ Ιστορία. Είχε αυτή την αίσθηση παρακολουθώντας τις συζητήσεις που έκαναν
οι ηγέτες της «βελούδινης επανάστασης» του 1989, στην Πράγα, όταν ήταν ο
μοναδικός δημοσιογράφος που κρατούσε σημειώσεις. Νιώθει το ίδιο πράγμα σήμερα,
στο Κόσοβο, όπου γράφεται μόνο το ένα μέρος της Ιστορίας: οι βομβαρδισμοί και
οι ολέθριες συνέπειές τους. Το άλλο μέρος, η εθνοκάθαρση, παραμένει εν πολλοίς
άγνωστο, αφού δεν υπάρχουν δημοσιογράφοι επιτόπου για να το καταγράψουν. Τα
στρεβλωτικά φίλτρα της μνήμης έχουν αρχίσει ήδη να λειτουργούν.

Είκοσι χρόνια τώρα, ο Ας εργάζεται στα όρια ανάμεσα στη δημοσιογραφία και την
Ιστορία. Γνωρίζει τους περιορισμούς αυτής της επιλογής. Όπως γράφει όμως στο
υπό έκδοση βιβλίο του «Η Ιστορία του Παρόντος», αυτό που τον γοητεύει είναι η
καταγραφή των γεγονότων με βάση τα δεδομένα των ημερών στις οποίες συμβαίνουν.
Η ιστορία του Κοσόβου κατά τη δεκαετία του ’90 θα γραφτεί από τους
περισσότερους ιστορικούς σαν να ήταν ο πόλεμος αναπόφευκτος. Αυτό όμως δεν το
γνώριζαν οι πρωταγωνιστές της. Γιατί τότε θα είχαν ίσως συμπεριφερθεί διαφορετικά.