50 χρόνια Δημοκρατία

Βόννη 1949. Ο Κόνραντ Αντενάουερ υπογράφει το ιδρυτικό πρωτόκολλο της δεύτερης Γερμανικής Δημοκρατίας

Από τον Σεπτέμβριο η γερμανική Βουλή θα συνεδριάζει στο Βερολίνο. Τίποτα δεν
θα μπορούσε να υπογραμμίσει εντονότερα την επερχόμενη αλλαγή στο πολιτικό
σκηνικό από το γεγονός ότι η Γερμανία βρίσκεται και πάλι σε πόλεμο. «Η
αυτοσυγκράτηση, που αποτυπώθηκε στα χαρακτηριστικά της μεταπολεμικής
γερμανικής νοοτροπίας (Γιούργκεν Χάμπερμας), αποτελεί παρελθόν». Τι άλλο
πρόκειται να αλλάξει στη δεύτερη γερμανική δημοκρατία, που γιορτάζει σήμερα τα
πεντηκοστά γενέθλιά της;

Η «Δημοκρατία της Βόννης» γεννήθηκε τα μεσάνυχτα της 23ης Μαΐου του 1949 όταν
το προσωρινό σύνταγμα, ο «θεμελιώδης νόμος», ετέθη σε ισχύ στην αμερικανική
και τη βρετανική ζώνη κατοχής στο γερμανικό έδαφος. Και σε αντίθεση με την
τραγική για τη Γερμανία και καταστροφική για την Ευρώπη αποτυχία της
«Δημοκρατίας της Βαϊμάρης» (1919-1933), είχε μια εντυπωσιακή εξέλιξη, που
ξεπέρασε και τις πλέον αισιόδοξες προβλέψεις των ιδρυτών της.

Ο γνωστός σοσιαλδημοκράτης διανοούμενος Πέτερ Γκλοτζ, στενός συνεργάτης των
καγκελάριων Βίλλυ Μπραντ και Χέλμουτ Σμιτ, αναφέρει σε άρθρο του στην
εφημερίδα «Ντι Βόχε» τέσσερις κατευθύνσεις, που συνετέλεσαν στο να γίνει η
«Δημοκρατία της Βόννης» το πιο επιτυχημένο κράτος που ιδρύθηκε ποτέ σε
γερμανικό έδαφος τα τελευταία 250 χρόνια. Την ενσωμάτωση της Γερμανίας στον
δυτικό κόσμο και την προσέγγιση με τη Γαλλία, που προώθησε αποφασιστικά ο
πατριάρχης της δεύτερης γερμανικής δημοκρατίας και πρώτος καγκελάριος της
Δυτικής Γερμανίας, ο χριστιανοδημοκράτης Κόνραντ Αντενάουερ. Τον καπιταλισμό
με κοινωνικό πρόσωπο, την οικονομική πολιτική του χριστιανοδημοκράτη υπουργού
Λούντβιχ Έρχαρντ, που ήδη από το 1948 επέβαλλε μια τολμηρή νομισματική
μεταρρύθμιση και προώθησε τη συναίνεση μεταξύ βιομηχάνων και εργατικών
συνδικάτων. Την «Όστπολιτίκ», το άνοιγμα προς την Ανατολή και την πρώην
Ανατολική Γερμανία, που δρομολόγησε παρά τις αντιδράσεις ο σοσιαλδημοκράτης
Βίλλυ Μπραντ. Και τέλος, την επανένωση των δύο Γερμανιών και την οργανική
ένταξη της ενιαίας Γερμανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, που ακολούθησε απαρέγκλιτα
ο χριστιανοδημοκράτης Χέλμουτ Κολ.

Η «Όστπολιτικ»

Αυτό που δεν αναφέρει ο Γκλοτζ είναι πως η ιστορική εξέλιξη ευνόησε τους
Γερμανούς πολιτικούς. Σε συνθήκες Ψυχρού Πολέμου η πολιτική του Αντενάουερ
ήταν ευπρόσδεκτη στους δυτικούς. Η «Όστπολιτίκ» ξεκίνησε σε περίοδο ύφεσης
στις σχέσεις Ανατολής και Δύσης. Χωρίς την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ η
επανένωση ήταν μάλλον απίθανη και ενδόμυχα οι Γερμανοί πολιτικοί την είχαν
ξεγράψει, όσο και αν προσπαθούν να πείσουν σήμερα για το αντίθετο. Ακόμα και
το γερμανικό «οικονομικό θαύμα» θα ήταν αμφίβολο χωρίς τη συνειδητή απόφαση
των συνδικάτων να μετριάσουν τις απαιτήσεις τους, για να στηρίξουν τη
δημοκρατία. Και δεν πρέπει να λησμονεί κανείς τη συμβολή των τεσσάρων
εκατομμυρίων μεταναστών, των περίφημων «Γκασταρμπάιτερ», που κάλυψαν τις
ανάγκες της γερμανικής βιομηχανίας σε εργατικά χέρια, συγκρατώντας την αύξηση
των μισθών και τον πληθωρισμό. Επιπλέον, οι ξένοι εργάτες επέφεραν σημαντικές
αλλαγές στη νοοτροπία της γερμανικής κοινωνίας. Παρά τις παροδικές ρατσιστικές
εκρήξεις, οι Γερμανοί συνήθισαν να ζουν με τους ξένους.

Η πορεία από τα ερείπια του πολέμου μέχρι την κατάρρευση του Τείχους του
Βερολίνου, στάθηκε για τη γερμανική κοινωνία μια περίοδος αναγκαστικής αποχής
από τα διεθνή γεγονότα. Το μόνο που απασχολούσε σοβαρά τους Γερμανούς ήταν η
κατάσταση των σχέσεων του ΝΑΤΟ με το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, καθώς σε περίπτωση
σύγκρουσης το γερμανικό έδαφος προοριζόταν για πεδίο μάχης. Εκ των υστέρων,
πολλοί Γερμανοί σκέπτονται με νοσταλγία αυτά τα «χρυσά χρόνια»: τα πρώτα
ιδιωτικά αυτοκίνητα και τα ταξίδια στη γειτονική Ιταλία το ’50, τις ριζικές
κοινωνικές αλλαγές και την απελευθέρωση από απολιθωμένες συνήθειες το ’60, την
έξαρση της τρομοκρατίας, αλλά και την πετυχημένη διαχείριση της κρίσης από τον
καγκελάριο Σμιτ το ’70 και τέλος τις οικολογικές ουτοπίες του ’80. Η Επανένωση
προσγείωσε τους Γερμανούς στην πραγματικότητα. Η «Δημοκρατία της Βόννης»
άντεξε το οικονομικό και κοινωνικό κόστος, δεν κατάφερε όμως να ενσωματώσει
τους Ανατολικογερμανούς, που εξακολουθούν να πιστεύουν σε διαφορετικές αξίες
από τους δυτικούς, όπως δείχνουν όλες οι δημοσκοπήσεις και όπως απέδειξε η
στάση τους στον πόλεμο του Κοσσυφοπεδίου. Η «εσωτερική επανένωση» εξακολουθεί
να αποτελεί το ζητούμενο.

Ζητούμενο αποτελεί επίσης ο προσανατολισμός που θα ακολουθήσει η Γερμανία στο
μέλλον: οι φωνές που ζητούν την «εξομάλυνση» της εσωτερικής κοινωνικής ζωής
πληθαίνουν. Με αυτό εννοούν την απαλλαγή από την ευθύνη για τα εγκλήματα που
διέπραξαν οι προηγούμενες γενιές και από τις υποχρεώσεις που αυτή δημιουργεί.
Η συμμετοχή της Γερμανίας στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας, η έστω και υποτονική
κριτική στην αμερικανική ηγεσία και οι καινούργιοι τόνοι απέναντι στους
Ευρωπαίους εταίρους σηματοδοτούν πως, παρά την επιφανειακή και τυπική
συνέχεια, η «Δημοκρατία του Βερολίνου» θα είναι τελείως διαφορετική από τη
«Δημοκρατία της Βόννης».