ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το χέρι και το έργο

Επιστρέφοντας από επίβλεψη, σε μια οικοδομή, σκεφτόμουν την ιδιορρυθμία της
αρχιτεκτονικής και την άμεση εξάρτησή της από τη σωστή και ευαίσθητη ερμηνεία
των σχεδίων της μελέτης.

Η ποιότητα του έργου βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στους οικοδόμους, στους
τεχνίτες, στην οργάνωση της κατασκευής και γενικά στο πνεύμα και στις σχέσεις
που διαμορφώνονται στο εργοτάξιο.

Σκεφτόμουν ακόμα πόσα έχουμε μάθει από όλους εκείνους που είχαμε την τύχη να
γνωρίσουμε στην οικοδομή, κατά τη διάρκεια της πολύχρονης «άσκησης» της
αρχιτεκτονικής: μπετατζήδες, χτίστες, σοβατζήδες, ξυλουργούς, σιδεράδες,
μαρμαράδες, πλακάδες, μπογιατζήδες και όσους αναλαμβάνουν υπεύθυνα τις
εγκαταστάσεις δικτύων που απαιτούν όλο και μεγαλύτερη εξειδίκευση με τις νέες
απαιτήσεις της τεχνολογίας. Αρκετοί από αυτούς είναι μόνιμοι συνεργάτες μας
εδώ και πολλά χρόνια, δουλεύουμε μαζί τους όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν και
διαπιστώνουμε, κάθε φορά, πόσο πολύτιμη είναι η κατάθεση της εμπειρίας τους
στο κοινό μας έργο…

Δεν είναι πια πολλοί εκείνοι οι οικοδόμοι που δεν αποθαρρύνονται από τις
δυσκολίες της κατασκευής, αντίθετα χαίρονται να δουλεύουν, σκέφτονται με το
μυαλό και με τα χέρια τους και προσθέτουν στο κτίριο την αμεσότητα της σχέσης
τους με το υλικό, την κατασκευαστική τους εμπειρία και την ευστροφία τους,
συμβάλλοντας αποφασιστικά στην προσαρμογή της μελέτης στις μεταβολές που
προκύπτουν συχνά στο στάδιο της εφαρμογής.

Στα χέρια των ανθρώπων αυτών οφείλουμε σε μεγάλο βαθμό ό,τι καταφέραμε στον
δύσβατο δρόμο της αρχιτεκτονικής. Η υπευθυνότητά τους και η δεξιοτεχνία τους
μάς αποζημιώνουν και μας παρηγορούν για όλες τις δυσκολίες της καθημερινής
αγριότητας που έχουν κατακλύσει και το πεδίο της άσκησης του επαγγέλματος του
αρχιτέκτονα. Θυμήθηκα, λοιπόν, με την ευκαιρία αυτή ένα κείμενο του Henri
Focillon, με τίτλο:

«Εγκώμιο για το χέρι»: «Το χέρι παρεμβαίνει, για να σκορπίσει
τη ζέστη, τον χυμό της ανθρώπινης ζωής… το
πνεύμα κάνει το χέρι και το χέρι το πνεύμα…, το χέρι ψάχνει,
μηχανεύεται, γι’ αυτό πορεύεται ανάμεσα σε κάθε είδους εμπόδια,
δοκιμάζει την τύχη του… Η κίνηση που δημιουργεί, ασκεί μια
συνεχή δράση στην εσωτερική ζωή… Το χέρι μαθαίνει τον άνθρωπο
να κατέχει την ένταση, το βάρος, την πυκνότητα, τον
αριθμό, αναμετριέται με την ύλη και τη μεταμορφώνει, με τη
μορφή και τη διαμορφώνει… Συσσωρεύει αιώνες, στη διάρκεια
μιας στιγμής. Δάσκαλος του ανθρώπου τον πολλαπλασιάζει στον χώρο και
στον χρόνο…».

Σε αυτή την κρίσιμη μεταβατική εποχή, οι προαιώνιες σχέσεις του έργου, του
κάθε έργου, με τα χέρια, το μυαλό και την ευαισθησία του ανθρώπου δοκιμάζονται.

Στην Ελλάδα αυτή η κρίση δεν είναι ίσως ακόμη πολύ ορατή, αλλά διαφαίνεται.
Δεν υποστηρίζω, φυσικά, την επιστροφή στο παρελθόν, απλά, διαπιστώνοντας
καθημερινά αυτή τη μετάβαση, ανησυχώ για την επόμενη ημέρα…

«Ίσως θα έρθει μια μέρα

που θα αρκεί μια φράση μελωδική

για να αναδυθούν λουλούδια και τοπία.

Αλλά μετέωρα στο κενό, όπως

/ στην οθόνη της

ονειροπόλησης, θα έχουν άραγε

/ περισσότερη υπόσταση

από τις εικόνες των ονείρων;».

Η. Focillon 1943

Ίσως διανύουμε τα τελευταία χρόνια της εποχής του χειροτεχνήματος. Όλες
εκείνες οι λέξεις που μας θυμίζουν το χέρι χάνουν το νόημά τους και τους
προαιώνιους δεσμούς τους με την πραγματική ζωή, μετατοπίζονται και δεν
γνωρίζουμε προς ποια κατεύθυνση…

Στην Ελλάδα, με αργούς ρυθμούς, περνάμε στην τμηματική βιομηχανική παραγωγή
του κτιρίου. Οι παραδοσιακές οικοδομικές εργασίες αντικαθίστανται από
σύγχρονες μεθόδους κατασκευής στο εργοστάσιο, που προϋποθέτουν συστηματική
διερεύνηση, ακρίβεια κατασκευής, ευρηματικούς τρόπους μεταφοράς και συναρμογής
των τμημάτων του κτιρίου στον τόπο του έργου. Βρισκόμαστε στο τέλος μιας
εποχής, δεν είναι εύκολα προβλέψιμο τι είναι αυτό που θα αντικαταστήσει την εξ
επαφής σχέση του σώματος του ανθρώπου με το έργο. Εύχομαι η «ποίηση» να
επιβιώσει, γιατί το οικοδόμημα θα πρέπει, όπως και το ποίημα, να φτιάχνει
δεσμούς φιλικούς με τους κατοίκους του, «να σταλάζει σιγά σιγά μέσα
τους αποθέματα τρυφερότητας», όπως γράφει ο Le Corbusier.

Θυμάμαι τον μύθο των δίδυμων οικοδόμων αδελφών, του Ζήθου και του Αμφίονα, που
έχτισαν τη Θήβα, ο Αμφίων έπαιζε γλυκά με τη λύρα που του είχε χαρίσει ο Ερμής
και με τη μουσική του κατάφερνε τις πέτρες να κινηθούν και να τοποθετηθούν
μαλακά στη θέση τους. Ο αδελφός του Ζήθος, αντίθετα, καθυστερούσε κουβαλώντας
τις πέτρες με τα χέρια του…

Ανάμεσα στον άδικο ανθρώπινο μόχθο και την επίπεδη άψυχη αυτοματοποίηση,
υπάρχει μια απέραντη ανεξερεύνητη περιοχή για μια νέα ποίηση. Όμως τα χέρια θα
εξακολουθούν πάντα, με την «ευγλωττία» τους, να αναγνωρίζουν τον κόσμο με την αφή.

Γιατί η αφή «πληροί τη φύση με δυνάμεις μυστηριώδεις».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.