Πόλεμος κατά της Ορθοδοξίας

Σαράντα τέσσερις ημέρες άγρυπνος. Σε ένα καταφύγιο, άρρωστος, ταλαιπωρημένος,
να ακούει, ο Μίλοραντ Πάβιτς, μαζί με την οικογένειά του, τις βόμβες να
σαρώνουν το Βελιγράδι. «Μια νύχτα, προτού ηχήσει η σειρήνα, βρεθήκαμε σε μια
ταράτσα με τον φίλο μου Πέτερς Χάντκε. Κάτω από τα πόδια μας, το Βελιγράδι.
“Τι νομίζεις πως θα συμβεί;”, με ρώτησε. “Εμένα ρωτάς; Εγώ είμαι μέσα. Εσύ που
έρχεσαι απέξω πρέπει να έχεις νέα”, του είπα. “Εγώ μπορώ να σου πω μόνο τι
λένε τα άστρα: πως έχουμε ανάδρομο Ερμή που ευνοεί τον πόλεμο, την
επιθετικότητα ως τις αρχές Ιουνίου. Κι έπειτα, τον Αύγουστο, έχουμε έκλειψη
Ηλίου”. Με κοίταξε και μου είπε αινιγματικά: “Μίσα, σταμάτα να περιμένεις.
Ό,τι κι αν σημαίνει αυτό”»…

Όλες αυτές τις ημέρες ­ προτού έρθει από το Βελιγράδι στην Ελλάδα, για να
απομονωθεί και να ξεκουραστεί σ’ ένα ελληνικό νησί, ο Σέρβος συγγραφέας, «ο
πιο πολυδιαβασμένος συγγραφέας του πιο μισητού έθνους στον κόσμο», όπως γράφει
ο ίδιος σε αυτοβιογραφικό του σημείωμα, δεν έπαυε να θέτει, βαθιά μέσα του, το
ερώτημα που διαπερνά και τις σελίδες του τελευταίου του μυθιστορήματος «Καπέλο
από δέρμα ψαριού» (που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη και
προγραμματίζεται να παρουσιαστεί από τον ίδιο τον Μίλοραντ Πάβιτς στην Αθήνα,
στις 27 Μαΐου). Το ερώτημα: Τι συμβαίνει με την Αγάπη σε περίοδο πολέμου; «Δεν
έχω απαντήσεις», λέει, «αλλά μόνον θέτω το ερώτημα. Πρέπει όλοι μας να θέσουμε
το ερώτημα».

Ο Σέρβος συγγραφέας σε παλαιότερη επίσκεψή του στην Ελλάδα υπογράφει στο βιβλίο του «Το λεξικό των Χαζάρων»

Η συνάντησή μας ­ μέσα στον ήλιο του μεσημεριού, χθες, στο νησιώτικο σπιτάκι
όπου μένει (προσκεκλημένος από τις Διεθνείς Σχέσεις Πολιτισμού και τη
δραστήρια Ζωζώ Λιδωρίκη) με τη σύζυγό του, τη συγγραφέα επίσης και κριτικό
λογοτεχνίας Γιασμίνα Μιχαΐλοβιτς, και τον γιο του ­ ήταν σύντομη. Όμως ο
Μίλοραντ Πάβιτς κατάφερε να πει περισσότερα απ’ όσα χωράει ο χρόνος. Όπως και
στα βιβλία του, στα οποία πάντα επιδιώκει και προκαλεί τη συμμετοχή του
αναγνώστη. Γιατί κατέχει την τεχνική που θα τον κάνει να βρει την ­ προσωπικά
­ δική του αρχή, μέση και τέλος…

­ Cras, cras, semper cras (αύριο, αύριο, πάντα
αύριο) επαναλαμβάνει η ηρωίδα του «Καπέλου από δέρμα
ψαριού», Μικαΐνα. Είναι αιχμή πως ενδιαφερόμαστε
περισσότερο απ’ όσο πρέπει για το μέλλον ή προτροπή να ενδιαφερθούμε
γι’ αυτό;

«Στο στόμα της ηρωίδας το μέλλον έχει μια έννοια. Στο στόμα των άλλων ­ και
του εραστή της ­ μιαν άλλη. Όπως πολλές γυναίκες, διαισθάνεται το μέλλον, το
τι μέλλει να έρθει στο επίπεδο των προβλημάτων, που ανήκουν (σ.σ.: τονίζει τη
λέξη) στις γυναίκες: τον κίνδυνο για τη ζωή, για τα παιδιά, την ειρηνική ζωή
και τις καλές ανθρώπινες σχέσεις. Με τον ίδιο τρόπο είναι ήδη χριστιανή. Και
το καπέλο της από δέρμα ψαριού το δείχνει αυτό. Ο ήρωας όμως δεν το
καταλαβαίνει. Δεν καταλαβαίνει τι έρχεται αύριο, τα προβλήματα της εποχής. Το
θέμα εδώ είναι τι γίνεται με την αγάπη μεταξύ δύο ανθρώπων, που ένας τους
νιώθει το μέλλον και ο άλλος όχι. Θα σταματήσει να υπάρχει η αγάπη; Είναι
μεταφορικό. Για την Αγάπη και τον Πόλεμο, την Αγάπη και την Ιδεολογία. Τι
γίνεται όταν η πρόσληψη, η αντίληψη του μέλλοντος δεν είναι ίση και από τις
δύο πλευρές;».

­ Σε μια εποχή μίσους γράφετε μια ιστορία αγάπης. Είναι πρόταση για
το μέλλον;

«Θέτω το ερώτημα: τι συμβαίνει με την αγάπη όταν υπάρχει αυτή η διαφορά… Ας
το μεταφέρουμε στα Βαλκάνια και τον πόλεμο, που είναι θρησκευτικός. Δεν έχει
σημασία ποιος ηγείται και ποιος τον συνεχίζει. Το θέμα είναι θρησκευτικό.
Είναι πόλεμος αλλοδόξων κατά ορθοδόξων.

Έχουμε μεικτές οικογένειες ­ ο ένας έχει μια θρησκεία και ο άλλος διαφορετική.
Τι σημαίνει αυτό για τον γάμο και την αγάπη, ιδιαίτερα σε εποχή πολέμου. Και
τι σημαίνει ανήκω στη μια ιδεολογία ή στην άλλη. Είναι η θρησκεία, η ιδεολογία
πιο δυνατά από τη ζωή και την αγάπη; Δεν έχω απάντηση. Απλώς θέτω το ερώτημα,
όπως και στο επόμενο, ανέκδοτο ακόμη βιβλίο μου, “Ο Θεός του παραμυθιού”.

Φοβάμαι πολύ τι θα συμβεί. Είναι η δεύτερη φορά που ζω τον βομβαρδισμό του
Βελιγραδίου. Ήμουν 14 χρόνων όταν οι Σύμμαχοι είχαν βομβαρδίσει την πόλη. Αν
και η Γιουγκοσλαβία ήταν με τους Συμμάχους. Όχι όμως και με την ίδια θρησκεία
­ εν τέλει. Ήταν εξίσου τρομερός ο βομβαρδισμός με αυτόν των Γερμανών. Τώρα, ο
βομβαρδισμός επαναλαμβάνεται από τους ίδιους. Αναρωτιέμαι τι θα γίνει με τους
φτωχούς, τα φτωχά παιδιά, τις γυναίκες, τα σχολεία, τα μνημεία. Η καταστροφή
τους δεν είναι καταστροφή σερβικών μνημείων. Ανήκουν στον βυζαντινό πολιτισμό;
Πού μας οδηγούν όλα αυτά;

Ο Μίλοραντ Πάβιτς με τη γυναίκα του Γιασμίνα Μιχαΐλοβιτς

Φοβάμαι όλο αυτό το μίσος. Προσπαθώ να μιλήσω για την αγάπη και τα προβλήματα
που έχει σε εποχές πολέμου. Πρέπει να το θέσουμε το ερώτημα στον εαυτό μας και
σ’ ολόκληρον τον κόσμο».

­ Αισθάνεστε πως είναι άδικο η Σερβία να είναι το «πιο μισητό έθνος του κόσμου»;

«Ναι, είναι άδικο. Και εξηγώ: Πριν αρχίσει ο πόλεμος, το 1991, στην Ιταλία
(στη Βερόνα), σε ένα συνέδριο της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Ένωσης, είπα ­ και
το ξαναλέω τώρα: Το μίσος εναντίον των Σέρβων αυτή τη στιγμή είναι δυνατότερο
από τον αντισημιτισμό. Ο πόλεμος δεν ήταν ο λόγος του μίσους για τη Σερβία. Ο
πόλεμος ήταν αποτέλεσμα του αντισερβισμού. Βεβαίως, πρέπει να πω ότι υπάρχουν
λόγοι που μας κάνουν εύκολο στόχο του μίσους: Πρώτον, είμαστε διεσπαρμένοι στη
γύρω περιοχή. Δεύτερον, δεν έχουμε διεθνή οικονομική υποστήριξη. Τρίτον, δεν
έχουμε πουθενά ανά τον κόσμο λόμπι. Τέταρτον, ως ορθόδοξοι δεν έχουμε ισχυρή,
διεθνή, θρησκευτική υποστήριξη. Υπάρχει διασπορά του Χριστιανισμού της Ανατολής».

­ Τι μπορεί να κάνει ένας συγγραφέας σε μια εποχή που περνάμε στον βαρβαρισμό;

«Ο κόσμος θα είναι ακόμη χειρότερος, αν δεν υπάρχουν καλοί καλλιτέχνες,
συγγραφείς, συνθέτες, ζωγράφοι… Επίσης, υπάρχουν περισσότεροι αναγνώστες
στον κόσμο από στρατιώτες. Κάτι σημαίνει αυτό. Δεν έχει άμεσο αντίκτυπο, αλλά
κάτι σημαίνει. Κανένας δεν μπορεί να σκοτώσει έναν καλό συγγραφέα και ένα καλό
βιβλίο. Όταν επιστρέψω στο Βελιγράδι μπορούν να με σκοτώσουν, όχι όμως και τα
βιβλία… Και δεν είμαι μόνος. Υπάρχουν πολλοί».

­ Πώς βλέπεται τη στάση των Ευρωπαίων απέναντι στους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ;

«Οι ευρωπαϊκοί πολιτικοί οργανισμοί έπαψαν, πλέον, να έχουν λόγο ύπαρξης. Όλες
οι αποφάσεις είναι στα χέρια του ΝΑΤΟ. Ποιος ρωτάει το Ευρωκοινοβούλιο, ποιος
ρωτάει τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών… Το ΝΑΤΟ αποφασίζει. Και αυτό είναι ένα
πρόβλημα που θα πρέπει να λύσουν οι ευρωπαϊκές χώρες. Εγώ είμαι στην άλλη
πλευρά, τη βομβαρδιζόμενη. (Χαμογελάει…). Το πρόβλημά μου είναι να σώσω την
οικογένειά μου, να την ταΐσω και να γράψω ή να μη γράψω άλλη μια αράδα».

Αν τον ρωτήσει κανείς πώς βλέπει τη στάση της Ελλάδας απέναντι στους
βομβαρδισμούς, θα πάρει, απλώς, την απάντηση: «Το ότι είμαι εδώ και όχι σε
κάποιαν άλλη χώρα είναι η απάντηση». Πιστεύει δε πως υπάρχουν άνθρωποι και σε
άλλες χώρες που πιστεύουν σε μια πολιτική-διπλωματική λύση, αλλά οι φωνές τους
δεν έχουν ακουστεί ακόμη και, κυρίως, δεν έχουν εκφραστεί πολιτικά.

­ Στο βιβλίο σας «Το λεξικό των Χαζάρων» λέτε πως είναι
σημαντικότερη η διαφορά ανάμεσα σε δύο «ναι» απ’ ό,τι ανάμεσα σε ένα
«ναι» και ένα «όχι». Ποιο «ναι» πρέπει να πούμε σήμερα και ποια
είναι η άποψή σας για το «όχι» του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς;

«Η διαφορά μεταξύ δύο “όχι” είναι ποιανού “όχι” θα είναι ισχυρότερο. Αν πεις
“όχι”, πρέπει να γνωρίζεις πόσο κοστίζει αυτό».

Η συζήτησή μας κλείνει δω. Άλλωστε ο Μίλοραντ Πάβιτς θεωρεί πως η τελευταία
του φράση είναι καλή για το φινάλε. Στη ζέστη του μεσημεριού, όμως, ρωτάει για
τα σενάρια περί της λήξης του πολέμου. Όταν ακούει πως ένα σενάριο θέλει τη
λήξη μέχρι τον Ιούνιο, σκύβει σκυθρωπός και ψιθυρίζει: «Από το στόμα σας και
στου Θεού τ’ αυτί.

Αλήθεια, ξέρετε πόσα αυτιά έχει ο Θεός; Ένα; Ή δύο; Όχι. Έχει τέσσερα αυτιά.
Γιατί είναι άνδρας και γυναίκα», λέει χαμογελώντας για να δώσει έναν
αινιγματικό τόνο στον αποχαιρετισμό…