Στα ίχνη… των αποτελεσμάτων

Η ανάγνωση της σειράς επιτυχίας των νομών στις Γενικές Εξετάσεις της δεκαετίας
του ’90 πιστώνεται με αρκετά «παράδοξα». Νομοί γειτονικοί, νομοί με
φαινομενικά κοινή «χημεία», παρουσιάζουν διαμετρικά αντίθετα αποτελέσματα,
εμφανίζοντας τους υποψηφίους τους, στη μια περίπτωση να αναπαύονται στη
βεβαιότητα των υψηλών ποσοστών επιτυχίας τους, στην άλλη να κινούνται με
«μολυβένια παπούτσια».

Έτσι π.χ. το 1994 όταν από τον Ν. Λέσβου εισάγονται στην Τριτοβάθμια
Εκπαίδευση το 36,8% των υποψηφίων, λίγα μίλια νοτιότερα, στον Ν. Σάμου, το
αντίστοιχο ποσοστό μόλις φθάνει το 14,6%!

Ένα χρόνο αργότερα, το 1995, οι υποψήφιοι του Νομού Καστοριάς εισάγονται στην
Τριτοβάθμια Εκπαίδευση σε ποσοστό 26,1%, ενώ στον όμορο Ν. Φλώρινας οι
τέσσερις στους δέκα Φλωρινιώτες καταλαμβάνουν μία θέση στα ΑΕΙ-ΤΕΙ.

Το 1996 οι υποψήφιοι από τα Γρεβενά που κατέλαβαν θέσεις της Τριτοβάθμιας
Εκπαίδευσης με το σταγονόμετρο (1 στους 4) θα ήθελαν πιθανόν να είχαν γεννηθεί
λίγα χιλιόμετρα νοτιότερα, στα Τρίκαλα, όπου το 43% σχεδόν των υποψηφίων
έπαιρνε «φύλλο πορείας» για τα ΑΕΙ-ΤΕΙ.

Το 1997 η «άγονη» Φωκίδα «σκαρφαλώνει» στην 7η θέση στη σειρά κατάταξης των
νομών με κριτήριο το ποσοστό επιτυχίας των υποψηφίων της στις Γενικές
Εξετάσεις (39,2%), ενώ ο γειτονικός της Ν. Βοιωτίας, προβεβλημένος ως ο πιο
πλούσιος νομός της χώρας, μόλις καταλαμβάνει την 36η θέση!

Το 1998 οι υποψήφιοι από τον κοσμοπολίτικο Ν. Κερκύρας έχουν ποσοστό επιτυχίας
μόλις 25,4%, όταν η φτωχική Ροδόπη της μειονότητας, στις ίδιες Γενικές
Εξετάσεις, ανεβάζει το «θερμόμετρο» της επιτυχίας των υποψηφίων της στο 40,1%!

Τι συμβαίνει;

Πώς μπορούν να ερμηνευθούν τα παραπάνω «παράδοξα» που φαντάζουν σαν «σχολικά
ιερογλυφικά», μακριά από υπεραπλουστεύσεις, αναπόδεικτους ισχυρισμούς και σχηματοποιήσεις;

Το «αίνιγμα της Σφίγγας»

Η άνιση κατανομή στα ποσοστά επιτυχίας στις Γενικές Εξετάσεις, κοντολογίς, οι
διαφοροποιήσεις στις ευκαιρίες πρόσβασης ανάμεσα στους νομούς της χώρας μας
είναι σίγουρα αποτέλεσμα πολλών παραγόντων.

Πρωταρχικό ρόλο διαδραματίζουν οι οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες, το
επίπεδο των οικονομικών δραστηριοτήτων, τα ποσοστά του αγροτικού πληθυσμού, η
πυκνότητα του πληθυσμού, η ιστορική εξέλιξη και η παράδοση της περιοχής, η
πυκνότητα του σχολικού δικτύου κ.λπ.

Έχουμε επισημάνει και άλλη φορά ότι η ερμηνεία των ποσοστών επιτυχίας των
υποψηφίων στις Γενικές Εξετάσεις κατά νομό βασίζεται σε μια απλουστευτική και
φαινομενικά αθώα «αφαίρεση».

Πίσω από το «κοινόν της καταγωγής» των υποψηφίων π.χ. του Ν. Τρικάλων ή του Ν.
Χίου, που σημειώνουν υψηλά ποσοστά επιτυχίας στις Γενικές Εξετάσεις, ή των Ν.
Κερκύρας και Ευρυτανίας που είναι «κολλημένοι» στην «ουρά» της κατάταξης,
αποκρύπτονται επιμελώς οι ιδιαίτερες οικονομικές, κοινωνικές και μορφωτικές
«αποσκευές» των συγκεκριμένων υποψηφίων που επιτυγχάνουν ή αποτυγχάνουν στην
προσπάθειά τους, ανεξάρτητα από την περιοχή στην οποία κατοικοεδρεύουν.

Στα πλαίσια αυτά, οι υποψήφιοι από αστικά κέντρα και ευνοημένα οικογενειακά
περιβάλλοντα (οικονομικά, κοινωνικά, μορφωτικά) παρουσιάζουν πάντα, ανεξάρτητα
από τόπο καταγωγής, υψηλότερα ποσοστά επιτυχίας σε σύγκριση με τους υποψηφίους
π.χ. από τις φτωχές αγροτικές περιοχές ή τις υποβαθμισμένες περιοχές της
Αθήνας και της Θεσσαλονίκης.

Ωστόσο, για την πληρέστερη κατανόηση και ερμηνεία της εμφάνισης είτε των πολύ
υψηλών είτε των πολύ χαμηλών ποσοστών επιτυχίας στις Γενικές Εξετάσεις ­ στην
περίπτωση εκείνη που εξετάζουμε τους νομούς σαν σύνολο έξω από τις οριζόντιες
και κάθετες κατηγοριοποιήσεις τους ­ οφείλουμε να πάρουμε υπόψη τρία σημαντικά στοιχεία:

1. Χρειάζεται προσοχή στην «ανάγνωση» των αριθμών. Οφείλουμε να
διακρίνουμε πίσω από την πρόσοψη του «ανεξήγητου» την πραγματικότητα που
κρύβεται επιμελώς στο βάθος, σε ρήξη με τα κελύφη των κριτηρίων και των
προδιαγραφών των μετρήσεων και των κατατάξεων που πολλές φορές προξενεύουν την
πλαστή αναπαράσταση του κοινωνικού κόσμου.

Ας δούμε ένα παράδειγμα: οι Ν. Ξάνθης και Ροδόπης συγκεντρώνουν τρία
«επιβαρυντικά» στοιχεία: α. Είναι αγροτικοί. β. Έχουν από τα μεγαλύτερα,
πανελληνίως, ποσοστά αναλφαβητισμού του πληθυσμού τους. γ. Καταγράφονται στις
τελευταίες θέσεις όσον αφορά τα δηλωθέντα εισοδήματα των κατοίκων τους. Παρ’
όλα αυτά, οι δύο νομοί παρουσιάζουν υψηλό ποσοστό επιτυχίας των υποψηφίων τους
στις τελευταίες Γενικές Εξετάσεις (1998), της τάξεως του 39-40%!

Τι συμβαίνει;

Πώς καταφέρνουν αυτές οι περιοχές να «ξεγλιστρήσουν» μέσα από τα διάκενα της στατιστικής;

Το ζήτημα είναι απλό όσο και αθέατο. Στους δύο νομούς παρουσιάζονται μεγάλα
ποσοστά πρώιμης εγκατάλειψης μαθητών.

Η γενιά των μαθητών που πήρε μέρος στις Γενικές Εξετάσεις του 1998 «έχασε στον
δρόμο», στη διάρκεια της 9χρονης υποχρεωτικής εκπαίδευσης, περίπου το 30% των
συμμαθητών της στην Ξάνθη και το 17% στη Ροδόπη. Επιπλέον, είναι σίγουρο ότι
ένα ποσοστό της τάξεως του 15-20% δεν θα συνέχισαν τις σπουδές τους μετά το
τέλος του Γυμνασίου.

Έτσι παρουσιάζεται το παρακάτω φαινόμενο που ερμηνεύει το «παράδοξο». Το
σχολικό έτος 1991/92 το σύνολο του μαθητικού πληθυσμού των Δημοτικών Σχολείων
της Ξάνθης ήταν 8.652 και της Ροδόπης 8.162. Στις Γενικές Εξετάσεις του 1996
εμφανίστηκαν ως υποψήφιοι 777 από τη Ροδόπη και 951 από την Ξάνθη όταν, λίγα
χιλιόμετρα δυτικότερα, η Πιερία με το ίδιο περίπου μαθητικό δυναμικό στο
Δημοτικό (την ίδια περίοδο) παρουσιάζει σχεδόν διπλάσιους υποψηφίους (1.759).

Οι «διαταρακτικοί» παράγοντες

2. Είναι σαφώς ανεπαρκές ένα σχήμα που προσπαθεί να συνδέσει άμεσα και
αμετακίνητα την κοινωνική και οικονομική ένταξη μιας περιοχής με το ποσοστό
των υποψηφίων της που εισάγονται στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Κι αυτό, γιατί
υπάρχουν ορισμένοι «διαταρακτικοί» παράγοντες που δρομολογούν αποκλίσεις από
τη σχέση που θέλει την οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική «ευρωστία» μιας
περιοχής να κανοναρχεί στο ύψος του ποσοστού επιτυχίας ή αποτυχίας των
υποψηφίων στις Γενικές Εξετάσεις.

Ας πάρουμε π.χ. την Κέρκυρα και τη Σάμο, που μόνιμα παρουσιάζονται με τα
μικρότερα ποσοστά επιτυχίας των υποψηφίων τους στις Γενικές Εξετάσεις. Τι
συμβαίνει; Και οι δύο περιοχές δεν φημίζονται, σε καμία περίπτωση, για χαμηλά
εισοδήματα των κατοίκων τους.

Το αντίθετο μάλιστα. Και οι δύο νομοί έχουν υψηλή τουριστική ανάπτυξη εδώ και
αρκετά χρόνια, γεγονός που θεωρήθηκε σαν η καλύτερη απάντηση στη φτώχεια και
τη μετανάστευση.

Π.χ. οι διανυκτερεύσεις αλλοδαπών τουριστών στον Ν. Σάμου είναι 21 φορές
περισσότερες από τις διανυκτερεύσεις του ντόπιου πληθυσμού του, όταν στα
διπλανά νησιά, τη Λέσβο και τη Χίο, οι διανυκτερεύσεις των τουριστών είναι
μόλις 2-4 φορές περισσότερες από τις διανυκτερεύσεις του πληθυσμού τους!

Ακόμη μεγαλύτερη είναι η τουριστική ανάπτυξη του Ν. Κερκύρας, ο οποίος
θεωρείται και η ναυαρχίδα του ελληνικού τουρισμού.

Εδώ, λοιπόν, υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι ο τουρισμός λειτούργησε
ανταγωνιστικά με την εκπαίδευση, καθώς άνοιξε πρώιμα μια «διέξοδο» και μάλιστα
φαινομενικά μόνιμη και προσοδοφόρα.

Σε διάφορες νησιωτικές περιοχές της χώρας μας η μονοκαλλιέργεια του
τουριστικού τομέα άλλαξε τη «λογική» αξιολόγησης της κοινωνικής θέσης,
ιδιαίτερα για εκείνα τα λαϊκά και μικρομεσαία κοινωνικά στρώματα του
πληθυσμού, που σε άλλα τμήματα της ελληνικής επαρχίας «επενδύουν» τις
τελευταίες ελπίδες για «αποκατάσταση – εξασφάλιση» των παιδιών τους
αποκλειστικά στην εκπαίδευση. Η επαγγελματική επιτυχία φαίνεται να
διοχετεύεται ακριβώς στην εμπλοκή με τα τουριστικά επαγγέλματα που απαιτούν
λιγότερο κόπο και παραπέμπουν σε γρήγορο κέρδος, με αποτέλεσμα το σχολείο και
τα αποτελέσματά του να απαξιώνονται. «Επιβλήθηκε» και παγιώθηκε, κατά κάποιον
τρόπο, ένα ιδιαίτερο «ήθος», τα κύρια χαρακτηριστικά του οποίου είναι η
εναγώνια αναζήτηση σύνδεσης με τις τουριστικές επιχειρήσεις και τα «προϊόντα»
τους (γρήγορο κέρδος, καταναλωτισμός) και η απόρριψη – σνομπάρισμα κάθε μορφής
εργασίας που προϋποθέτει εκπαίδευση.

3. Σε ορισμένες «κλειστές» περιοχές, π.χ. Φλώρινα, Φωκίδα κ.λπ., τα
υψηλά ποσοστά επιτυχίας μπορούν να ερμηνευθούν εάν πάρουμε υπόψη μας τη
«μορφωσιογόνο» τάση της ελληνικής κοινωνίας, με άλλα λόγια την εναπόθεση ­
στην ανώτατη εκπαίδευση ­ των ελπίδων των λαϊκών και μικροαστικών στρωμάτων
για επαγγελματική αποκατάσταση και κοινωνική καταξίωση.

Η αίσθηση του «αποκλεισμού», του «φάσματος της ανεργίας», η τάση να ξεφύγουν
από τη «μίζερη επαρχιακή πραγματικότητα» που δεν επιφυλάσσει καμιά τύχη για
τους αποφοίτους Λυκείου, γίνεται «δύναμη», ισχυρότατο κίνητρο, για χιλιάδες
νέους που θεωρούν την είσοδό τους στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση σαν το βάφτισμα
στη «γοητεία και το ανέμελο της φοιτητικής ζωής».

Σε ποιους νομούς οι μαθητές παρουσιάζονται σε μεγαλύτερα ποσοστά ως υποψήφιοι
για την Ιατρική και σε ποιους σε μικρότερα;

Η Κέρκυρα είναι ο νομός με το μεγαλύτερο ποσοστό υποψηφίων (9,3%) για την
Ιατρική (σε σχέση πάντα με το σύνολο των υποψηφίων της σε όλες τις Δέσμες),
ενώ η Ευρυτανία είναι ο νομός με το μικρότερο ποσοστό (2,4%). Στον πίνακα
φαίνεται ότι στους νομούς Κέρκυρας, Καστοριάς, Μαγνησίας και Λευκάδας το 8-9%
των μαθητών τους παρουσιάζονται ως υποψήφιοι για τη Β’ Δέσμη, σε αντίθεση, για
παράδειγμα, με τους νομούς Ευρυτανίας, Άρτας και Δωδεκανήσου, όπου μόνο το
2-3% των υποψηφίων τους επιλέγουν να διαγωνιστούν στη Β’ Δέσμη.