ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Δίκιο και Δίκαιο

«Πάλι για τον πόλεμο;» θα αναρωτηθεί ίσως ο φίλος αναγνώστης. Αναρωτιέμαι με
τη σειρά μου αν υπάρχει άλλο γεγονός στην ελληνική πολιτική συνείδηση τον
τελευταίο ενάμιση μήνα. Ιδίως τώρα που οι εξελίξεις δεν μας αφήνουν άλλο
περιθώριο από το να φωνάζουμε «φθάνει πια».

Η νέα προχθεσινή σφαγή των αμάχων διαχέει πια προς τα έξω την αίσθηση αυτή,
που ενυπήρχε από την αρχή των εχθροπραξιών για την ελληνική κοινή γνώμη,
ανάμεικτη με τη διάθεση συμμετοχής, μοιράσματος και αλληλεγγύης, περισσότερο
από ό,τι κατανόησης. Το ένστικτο εναντίωσης στον πόλεμο, που φάνηκε αρχικά να
απομονώνει τη χώρα μας, δεν θ’ αργήσει η στιγμή ­ δεν είναι προφητεία αλλά
ιστορική νομοτέλεια ­ που θα αποτελέσει κάτι παραπάνω από αντίδραση, ομόθυμο
αίτημα των λαών. Το δραματικό αδιέξοδο δημιουργείται από το ότι το τέλος του
πολέμου δεν εξαρτάται από τους λαούς και αυτοί, από τους οποίους εξαρτάται ­ η
αμερικανική κυβέρνηση και η γιουγκοσλαβική ηγεσία ­ έχουν αυτοπαγιδευθεί σε
ένα δρόμο χωρίς επιστροφή. Οι Αμερικανοί δεν θα υποχωρήσουν αν δεν «νικήσουν»,
έστω κι αν ξέρουν πια ότι δεν μπορούν να νικήσουν. Αυτοί δε που αποφασίζουν
στη Γιουγκοσλαβία δεν θα υποχωρήσουν, γιατί βλέπουν πως ο πόλεμος που
καταστρέφει τη χώρα τους σταθεροποιεί την εξουσία τους. Εκεί οδηγούν από
καταβολής κόσμου οι πόλεμοι: όταν το «φθάνει πια» φαντάζει αυτονόητο, η εύρεση
λύσης έχει ήδη καταστεί παραπάνω από δυσχερής. Μέχρι το γεγονός που μπορεί να
ανατρέψει τα πάντα.

Αυτό το γεγονός, αν αποκλείσουμε ­ παρ’ όλο που καθόλου δεν αποκλείεται ­ το
ενδεχόμενο μιας μαζικής εκατόμβης, δεν μπορεί να είναι παρά η καταφυγή στο
Δίκαιο. Αυτός ο εξ αποστάσεως, εκ τηλεοράσεως και μέσω ανακοινωθέντων πόλεμος,
με τα χειρουργικά χτυπήματα της μιας πλευράς να έχουν ως αντίπαλο δέος τον
εξίσου επιστημονικό ανταρτοπόλεμο της άλλης, υπήρξε εξαρχής ­ κι αυτό
επισημάνθηκε αμέσως ­ ένας πόλεμος που υποτίθεται ότι προσπάθησε να επιβάλει
το δίκιο καταπατώντας το δίκαιο, τους κανόνες της διεθνούς συμβίωσης. Η
επίκληση βέβαια του δικαίου σε έναν πόλεμο μοιάζει με την αναζήτηση της αρετής
στην πολιτική ­ όλοι ξέρουμε πως αποτελούν ξεχωριστούς κόσμους. Γι’ αυτό και
όταν αποφασίσθηκε η επίθεση, βρέθηκαν αρκετά κράτη και αρκετές ατομικές φωνές
που ισχυρίσθηκαν ότι όταν κανείς ­ πόσο μάλλον τόσοι πολλοί ­ έχει τόσο δίκιο
(για την αποφυγή μιας γενοκτονίας επρόκειτο, για να μην ξεχνιόμαστε)
δικαιολογούνται τα στραβά μάτια ως προς το δίκαιο.

Αυτό φυσικά δεν ισχύει ­ και ήταν η μεγάλη παγίδα, από την οποία μόλις τώρα
αρχίζει να βγαίνει η παγκόσμια κοινή γνώμη. Όσο πιο πολύ τα κράτη, ακόμα
περισσότερο αυτά που μιλούν στο όνομα όλων μας, επικαλούνται το δίκιο τους και
αυθυποβάλλονται με τη βεβαιότητά του, τόσο περισσότερο πρέπει να τους
υπενθυμίζεται, να τους επιβάλλεται εν ανάγκη, η πιστή τήρηση των κανόνων του
δικαίου. Ασχέτως αν αλλού έχει καταλήξει, το δίκαιο δημιουργήθηκε για να
προστατεύσει από την ισχύ, που στην οργανωμένη μορφή της τείνει να «ξεχνά» τον
άνθρωπο. Το πρόβλημα βέβαια είναι ότι κανείς δεν μπορεί να υπενθυμίσει, πόσο
μάλλον να επιβάλει, οτιδήποτε στη μόνη «υπερδύναμη».

Αναγκαστικά λοιπόν η καταφυγή στο δίκαιο για την έξοδο από έναν πόλεμο, που,
αν αφεθεί να ολοκληρώσει τον «φυσικό» κύκλο του, θα οδηγήσει στη μόνιμη
αποσταθεροποίηση των Βαλκανίων, εναπόκειται στον μόνο δυνατό, αυτόν που
αποφάσισε την επίθεση. Οι ενδείξεις είναι δυσοίωνες, αλλά η ελπίδα δεν έχει
ακόμα σβήσει, καθώς οι εξελίξεις σπρώχνουν με ολοένα αυξανόμενη ένταση στη
συνειδητοποίηση ότι τώρα ­ και για ελάχιστο διάστημα ­ η ανθρωπότητα βρίσκεται
στην κρίσιμη καμπή, όπου είναι ακόμα δυνατή η αποφυγή της ολοκληρωτικής
καταστροφής. Τώρα που κανείς δεν έχει πια δίκιο, ήρθε η ώρα να μιλήσει το
δίκαιο. Αλλά το τελευταίο πρέπει να το εκφράσουν οι φυσικοί φορείς του, οι
διεθνείς οργανισμοί και τα διεθνή δικαστήρια, και όχι αυτόκλητοι εθνικοί
σωτήρες, έστω κι αν είναι κατ’ επάγγελμα δικαστές. Αν σε κάτι μας έκανε όλους
ταπεινότερους ο πόλεμος είναι στη γνώση ότι οφείλουμε να μην τον εκμεταλλευόμαστε.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.