ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η δύναμη της τέχνης

Κύριον Ουέσλι Κλαρκ, Βρυξέλλες: μήπως θα μπορούσατε ­ κι ας μην καταλαβαίνετε
γιατί ­ να μην περιλάβετε στους στόχους των αεροπλάνων σας την γκαλερί της κ.
Μπιλιάνα Τόμιτς, στο Βελιγράδι;

«Balcan Baroque». Το «σφαγείο» της Μαρίνα Αμπράμοβιτς της χάρισε το 1997 το πρώτο βραβείο

Τι αξία έχει η κουλτούρα σε καιρό πολέμου; Τι νόημα έχει η καλλιτεχνική
δημιουργία σε μια πόλη που βομβαρδίζεται και φλέγεται; Διευθύντρια του
Φοιτητικού Πολιτιστικού Κέντρου του Βελιγραδίου από τις αρχές της δεκαετίας
του ’70, η Μπιλιάνα Τόμιτς είχε πάντα ως οδηγό την ιδέα ότι η κουλτούρα έχει
έναν οικουμενικό χαρακτήρα και ότι κάθε χώρος, ανεξαρτήτως πολιτικού
συστήματος και οικονομικών δομών, διαμορφώνει μέσω της καλλιτεχνικής παραγωγής
τη δική του προσωπικότητα και τον δικό του λόγο ύπαρξης. Στη διάρκεια μιας
επίσκεψής του στο Βελιγράδι, ο Αμερικανός κριτικός Ντόλαντ Κάσπιτ είχε πει ότι
οι μικρές και φτωχές χώρες δεν μπορούν να δημιουργήσουν μια μεγάλη κουλτούρα.
Μα η ιδιαιτερότητα της κουλτούρας των μικρών χωρών ­ απαντά η Τόμιτς ­ είναι
ακριβώς η συνείδηση της σχέσης τους με τον υπόλοιπο κόσμο μέσω της
επικοινωνίας και των πολιτιστικών ανταλλαγών.

Αυτές ακριβώς τις ανταλλαγές προωθεί η Σέρβα καλλιτέχνις τα τριάντα τελευταία
χρόνια. Οργάνωσε στο Βελιγράδι εκθέσεις του Γιάννη Κουνέλλη, του Τζούλιο
Παολίνι, του Γιόζεφ Μπόις και του Κρίστο, κάλεσε κριτικούς διεθνούς φήμης και
άνοιξε τις πόρτες του Πολιτιστικού της Κέντρου στην εναλλακτική κουλτούρα της
Γιουγκοσλαβίας. Σ΄ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του ’80, σημειώνει σ’ ένα
κείμενό της που δημοσιεύεται στο τελευταίο «Εσπρέσσο», γεννιόντουσαν
καινούργια φαινόμενα και μορφές της σύγχρονης τέχνης, από τη μουσική και τον
χορό μέχρι την αρχιτεκτονική, το βίντεο και τα μέσα ενημέρωσης.

Κι έπειτα ήλθε η τρομερή δεκαετία του ’90 και η αντίσταση των γιουγκοσλαβικών
δημοκρατιών στις ηγεμονικές βλέψεις της Μεγάλης Σερβίας. Η ομοσπονδία
διαλύθηκε, τα πολιτιστικά κινήματα κάθε δημοκρατίας απέκτησαν περιφερειακό
χαρακτήρα και το εμπάργκο που αποφάσισε η Δύση το 1992 ανάγκασε τη Σερβία να
κλειστεί στον εαυτό της. Μα η Μπιλιάνα Τόμιτς συνέχισε τις επαφές της με τον
έξω κόσμο, οπλισμένη με την πεποίθηση ότι έπρεπε να γίνουν γνωστοί όλοι
εκείνοι οι νέοι καλλιτέχνες που η δουλειά τους αντανακλούσε τη βαθιά
πνευματική, ηθική, υλική και υπαρξιακή κρίση την οποία διερχόταν η χώρα. Και
δικαιώθηκε: η Σερβο-μαυροβούνια Μαρίνα Αμπράμοβιτς, για παράδειγμα, τιμήθηκε
το 1997 στην Μπιενάλλε της Βενετίας με το Χρυσό Λιοντάρι για εκείνο το τρομερό
«Balcan Baroque» της.

Η καταστροφή του Βελιγραδίου από τους ΝΑΤΟϊκούς βομβαρδισμούς ­ καταλήγει η
Τόμιτς ­ είναι το τελευταίο κεφάλαιο μιας τραγωδίας όπου οι αξίες της ζωής και
της ανθρώπινης αξιοπρέπειας κατρακυλούν σταθερά στις τελευταίες θέσεις. Μα η
γκαλερί συνεχίζει τις προσπάθειές της με την ίδια ένταση. Για να μπορούν οι
νέοι καλλιτέχνες να εκφράζονται. Για να οικοδομήσουν τη δική τους γλώσσα, που
θα τους είναι απαραίτητη όταν τελειώσει η φρίκη του πολέμου κι ανοίξουν και
πάλι τα κανάλια του διαλόγου.