ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το δίκαιο του ισχυρού

Από την πρώτη ημέρα του βομβαρδισμού της Νέας Γιουγκοσλαβίας λέγεται με ένταση
ότι παραβιάστηκε το διεθνές δίκαιο. Ανάμεσα στα κείμενα του δικαίου αυτού που
δέχονται βάναυση προσβολή καταγράφηκαν ο Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ και το
ίδιο το καταστατικό του ΝΑΤΟ.

Και αντί του διεθνούς δικαίου, πολλοί δικαίως ισχυρίζονται ότι οι πολεμικές
επιχειρήσεις υπακούουν στο θεμέλιο της παγκόσμιας τάξης πριν τον Διαφωτισμό:
δηλαδή στο δίκαιο του ισχυροτέρου.

Αν παρατηρήσει κανείς τις πολιτικές και τις επιστημονικές αντιδράσεις στον
παραμερισμό του διεθνούς δικαίου, θα διαπιστώσει το εξής: πολλές από αυτές,
ειδικώς όταν προέρχονται από τη συντηρητική πλευρά προσέγγισης του δικαίου και
της πολιτικής στη χώρα μας, κυριαρχούνται από έναν αδικαιολόγητο αιφνιδιασμό.
Που, κατά τη γνώμη μου, προκύπτει από τη λανθασμένη κατανόηση τού τι είναι
δίκαιο, πώς και γιατί αυτό θεσπίζεται, με ποιους όρους εφαρμόζεται και πότε
περιθωριοποιείται. Αντίθετα, δεν αιφνιδιάστηκαν από τα γεγονότα εκείνοι από
τους νομικούς που διδάχτηκαν, πείστηκαν κι αποπειράθηκαν να καταλάβουν τον
κόσμο με βάση την αρχή, ότι ο κανόνας δικαίου είναι προϊόν συγκεκριμένου
συσχετισμού δυνάμεων. Διότι αυτοί γνωρίζουν καλά ότι ο κανόνας δικαίου στο
εσωτερικό μιας χώρας προκύπτει κατά βάση από τη βούληση του πολιτικώς και
κοινωνικώς κυριάρχου. Καθώς και από τους συμβιβασμούς που επιβάλλονται από τις
αντιστάσεις και την πολιτική λειτουργία των υπολοίπων. Κι ότι ως προς τις
διεθνείς σχέσεις και το διεθνές δίκαιο ισχύουν ακριβώς τα ίδια. Μάλιστα, με το
επιπρόσθετο αρνητικό δεδομένο ότι δεν έχει ιδιαίτερη σημασία αν οι ηγεσίες των
ισχυρών κρατών είναι δεξιές, κεντρώες ή αριστερές. Τα δίδυμα Μπους – Μέιτζορ,
Κλίντον – Μπλερ, οι σοβιετικές ηγεσίες και ο σοσιαλδημοκράτης και «ευαίσθητος»
ποιητής Ετζεβίτ αποτελούν, νομίζω, χαρακτηριστικότατες περιπτώσεις.

Το μεταπολεμικό διεθνές περιβάλλον των ισορροπιών ανάμεσα στους τρεις
«κόσμους» (δύση, ανατολικό μπλοκ και «αδέσμευτοι») άλλαξε. Εδώ και λίγα χρόνια
βιώνουμε την κυριαρχία των ΗΠΑ. Με μία Ευρωπαϊκή Ένωση αδύναμη να παρέμβει στα
όσα συμβαίνουν, ακόμη και στην ήπειρό της. Με τη Ρωσία αδύνατη και
λεηλατούμενη. Και με την πανίσχυρη Κίνα να λειτουργεί προς το παρόν με
κριτήριο τις δικές της προτεραιότητες. Συνεπώς, το ισχύον σήμερα διεθνές
δίκαιο είναι εύλογο να υφίσταται κλυδωνισμούς. Για τις ΗΠΑ, π.χ., ο κανόνας
δικαίου που εξαρτά τις επιλογές του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ από την ψήφο
της Ρωσίας αλλά και ο ίδιος ο διεθνής αυτός οργανισμός αποτελούν ενοχλητικά
εμπόδια. Επίσης, η διατήρηση των συνόρων, όπως προέκυψε ως κανόνας των διεθνών
σχέσεων από τη Διάσκεψη του Ελσίνκι το 1975, για τις ΗΠΑ κατέστη οριστικώς παρελθόν.

Αν οι σκέψεις που προηγήθηκαν ευσταθούν, τότε προκύπτει εύλογα το ερώτημα:
ποιο είναι το μέλλον των διεθνών σχέσεων και, συνεπώς, του διεθνούς δικαίου;
Οδηγούμαστε άραγε στη μετατροπή σε κανόνα δικαίου της ανεξέλεγκτης βούλησης
του ισχυρού; Επιστρέφουμε μήπως στο διεθνές περιβάλλον, όπως αυτό είχε
διαμορφωθεί πριν την Ιερά Συμμαχία;

Η απάντηση είναι σαφώς αρνητική. Τους δύο τελευταίους αιώνες διαμορφώθηκε στον
δυτικό κόσμο μια ενότητα πολιτικού και νομικού πολιτισμού. Βάσει αυτής
διαπλάστηκε, με εξαιρέσεις βέβαια, μια κοινή γνώμη με παγκόσμια εμβέλεια κι
επιρροή. Και ταυτοχρόνως ισχύουν, τυπικώς τουλάχιστον, κανόνες δικαίου που
διέπουν τις διακρατικές σχέσεις, καθώς και τις σχέσεις των κρατικών εξουσιών
με τους πολίτες. Επίσης, υπάρχουν εδώ κι εκεί στον κόσμο πυρηνικά οπλοστάσια
που επιβάλλουν στους ισχυρούς την περισυλλογή. Και για όσους παρακολουθούμε με
προσοχή τις σκέψεις του αείμνηστου Π. Κονδύλη, όπως διατυπώθηκαν στο τελευταίο
τεύχος του περιοδικού «Ίνδικτος», η κίνηση της Κίνας θα συνδιαμορφώσει τις
διεθνείς εξελίξεις για τον επόμενο αιώνα. Αν, λοιπόν, για τον πολύ ισχυρό, το
διεθνές δίκαιο με τη σημερινή μορφή είναι δυσάρεστο και πρέπει να
παραμεριστεί, για τους αδύναμους, που είναι οι περισσότεροι, αποτελεί μέσο
άμυνας και πρέπει να διατηρηθεί στη ζωή. Με βάση αυτό το δίκαιο και τις αρχές
του, πρέπει να διαμορφωθούν νέες ισορροπίες και συμμαχίες. Μόνο που η διεθνής
ζωή κατέστη κατά πολύ δυσκολότερη και συνθετότερη. Κι απαιτεί από τα κράτη να
είναι όσο το δυνατόν ισχυρότερα. Οι περιπέτειες καθίστανται και πάλι θλιβερό
προνόμιο των αδύνατων και απομονωμένων.

Ο Ανδρέας Ν. Λοβέρδος είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο.