«Έζησα τη φρίκη της γενοκτονίας»

Εκείνη τη μέρα πέντε-έξι «σαπσιέδες», καβάλα σε άλογα, έφτασαν στην πόλη
που γεννήθηκε ο Χατσίκ Σαπριτζιάν σκορπώντας τον τρόμο.

Χατσίκ Σαπριτζιάν. Επέζησε της γενοκτονίας των Αρμενίων, εκτοπίστηκε ως παιδί, ήρθε πρόσφυγας στην Ελλάδα και σήμερα ζει στις προσφυγικές κατοικίες του Ρέντη. Εδώ προσπαθεί να διαβάσει ­ έστω και με μεγεθυντικό φακό ­ την αρμενική εφημερίδα «ΑΖΑΤ ΟΡ» («Ελεύθερη Ημέρα»)

«Μαζέψτε τα, όλοι στο σταθμό», φώναζαν φοβερίζοντας με τα όπλα από σπίτι σε
σπίτι. Και τότε είκοσι χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν στον σταθμό του
τρένου… «Για να πάμε πού; Πού θα πηγαίναμε κανείς δεν ήξερε. Μετά καταλάβαμε
ότι μας οδηγούσαν στη σφαγή».

Σε πείσμα της ιστορίας, ο Χατσίκ Σαπριτζιάν επέζησε της σφαγής των Αρμενίων.
Επέζησε για να βλέπει σήμερα από την οθόνη της τηλεόρασης το ατέλειωτο
καραβάνι με τους πρόσφυγες από το Κόσοβο, να βλέπει την ιστορία που
επαναλαμβάνεται, μόνο που «εμείς τότε δεν είχαμε λαοσώστες, το ΝΑΤΟ, την
Αμερική». Επέζησε για να παρακολουθήσει ­ όπως κάθε χρόνο ­ τις εκδηλώσεις για
την επέτειο της γενοκτονίας των Αρμενίων από την Τουρκία, που θα γίνουν την
ερχόμενη Κυριακή. Επέζησε για να διαβάζει, έστω και με μεγεθυντικό φακό, την
εφημερίδα «ΑΖΑΤ ΟΡ» (σημαίνει «Ελεύθερη Ημέρα»), η οποία αφιερώνει σημαντικό
χώρο στις τέσσερις μαυρόασπρες σελίδες της για το νέο προσφυγικό κύμα στα
Βαλκάνια. Καμία από αυτές τις ειδήσεις όμως δεν είναι «καινούργια» για τον
ηλικιωμένο άντρα, έναν από τους ελάχιστους επιζώντες της τραγωδίας των
Αρμενίων σήμερα στην Ελλάδα.

Δεν είχαμε ελπίδα

Πώς να είναι «καινούργια» εικόνα οι χιλιάδες Κοσοβάροι πρόσφυγες στο Κούκες
για έναν άνθρωπο που επί οκτώ ολόκληρους μήνες περπατούσε στις λάσπες,
κοιμόταν στο ύπαιθρο, έτρωγε «ό,τι βρίσκονταν» και ένιωσε βαθιά στην ψυχή του
ανίσχυρος να εναντιωθεί στην τρομοκρατία του θανάτου; Γι’ αυτό τα λόγια του
είναι μετρημένα. «Εμάς μας οδηγούσαν στη σφαγή… Τώρα όσοι φεύγουν, φεύγουν
για να επιζήσουν. Έχουν ελπίδα. Εμείς τότε δεν είχαμε κανένα τρόπο… Μας
οδηγούσαν στη σφαγή, μας οδήγησαν στη σφαγή, κι όσοι επιζήσαμε ήμασταν απλώς τυχεροί».

Ακούει για τους σημερινούς βομβαρδισμούς, αλλά στα δικά του αυτιά δεν φτάνει
καμία προπαγάνδα. Η δική του εκδοχή της ιστορίας είναι διάφανη, σχηματισμένη
στέρεα από όσα είδαν τα μάτια και άκουσαν τα αφτιά του, απ’ ό,τι πέρασε ο
ίδιος. «Η Αμερική δεν ήταν που πήρε όλα αυτά τα κρατίδια και τα έκανε
Γιουγκοσλαβία; Η Αμερική τα ξαναχαλάει σήμερα γιατί έτσι τη συμφέρει. Ποια
ανθρώπινα δικαιώματα. Αν είχαν βγει τότε που η Τουρκία σκότωνε ενάμισι
εκατομμύριο Αρμένιους θα έβγαινε μετά ο Χίτλερ να εξοντώσει τους Εβραίους;».

Φοράει τα γυαλιά με το χοντρό σκελετό και κάθεται στη μέση του καναπέ. Όταν
θέλει να ακούσει τις ειδήσεις στην τηλεόραση χρειάζεται να καταφύγει στις
υπηρεσίες των ακουστικών. Ο λόγος του καθηλώνει. Σχεδόν αποτρέπει τις
ερωτήσεις. Μόνο τα πρακτικά. Τον πατέρα του τον έλεγαν Σουρέν Σαπριτζιάν και
τη μητέρα του Μαϊράμ. Μεγάλωσε στην πόλη Αστάπαραζ ­ μπορεί και να μην είναι
έτσι ακριβώς το όνομά της, αφού μπαίνει στη μέση η προφορά, αλλά ο 93χρονος
Χατσίκ, που εξάσκησε το επάγγελμα του μυλωνά στη Μυτιλήνη, έχει μια
συγκλονιστική μαρτυρία να καταθέσει, την οποία δύσκολα διακόπτει ο
συνομιλητής, έστω και για διευκρινίσεις.

Η πρώτη σφαγή

«Το Αστάπαραζ είναι μια πόλη πεντακοσίων χρόνων, αρμένικη. Τριακόσια
χιλιόμετρα από την Κωνσταντινούπολη. Εκεί γεννήθηκα το ‘6 (1906). 20.000
Αρμένιοι ζούσαν εκεί, συνολικά ο πληθυσμός ήταν σαράντα χιλιάδες. Το ‘8 (1908)
έγινε το Σύνταγμα στην Τουρκία και είχαμε εκλογές. Βγήκαν και Αρμένιοι
βουλευτές. Το ‘9 έγινε η πρώτη σφαγή των Αρμενίων. Ο πατέρας μου διάβαζε τότε
στις εφημερίδες για όλα αυτά και είχε πολύ εντυπωσιαστεί. Ήταν μαραγκός αλλά
είχε σπουδάσει πολιτικός μηχανικός, διάβαζε και τα γαλλικά. Η μητέρα μου ήταν
αμόρφωτη. Εγώ πήγαινα σε ελληνικό σχολείο γι’ αυτό τα ξέρω τα ελληνικά, αλλά
έμαθα και τουρκικά. Αυτά με έσωσαν αργότερα».

Ο Χατσίκ ήταν παιδάκι όταν ξεκίνησαν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι. Θυμάται όμως πολύ
καλά την Ελλάδα που είχε καταλάβει Θράκη και Μακεδονία, ενώ τα Δωδεκάνησα ήταν
των Ιταλών. Δεν άργησε και ο Α’ Παγκόσμιος. «Τότε που σκότωσαν τον πρίγκιπα
της Αυστροουγγαρίας στο Σαράγεβο». Ο πατέρας του «αντιπλήρωσε 40 χρυσές λίρες
στον Καϊμακάμη για να μην πάει στον πόλεμο. Κάτι που δεν απέφυγε το ’14 με την
πανστρατιά. «Έφυγε με όλους τους άντρες και από τότε δεν τον ξαναείδαμε…
Ποτέ δεν μάθαμε τι απέγινε…».

Η γενοκτονία των Αρμενίων από τους Τούρκους. Εικόνες φρίκης με τους σφαγείς να καμαρώνουν

Από το 1915 το κλίμα είχε γίνει αφόρητο. Η είδηση για τους εκτοπισμούς ήταν η
φρίκη των Αρμενίων της Τουρκίας. Ώσπου έφτασε εκείνη η μέρα. «Είκοσι χιλιάδες
άνθρωποι μαζευτήκαμε στο σταθμό. Για να πάμε πού; Κανείς δεν γνώριζε. Οι
σαπσιέδες μας περιφρουρούσαν, μανάδες με παιδιά στην αγκαλιά, τα κορίτσια
κατέβαζαν τα μαντίλια, οι γέροι κουβάλαγαν ό,τι μπορούσαν. Έφτανε ο συρμός που
ήταν για τα βόδια. Ανέβαιναν όσοι χωρούσαν και ήμασταν χειρότερα κι από τα
βόδια… Ταξιδέψαμε όλη τη νύχτα, το τρένο σταμάτησε για ανεφοδιασμό στο
Μπεζίκ και το άλλο βράδυ φτάσαμε στο Εσκί Σεχίρ.

Μετά ξεκινήσαμε πάλι και φτάσαμε στο Αφιόν Καραχισάρ. Την άλλη μέρα
Κιουτάχεια. Το βράδυ στο Ικόνιο μετά στο Καράμεν. Όπου πηγαίναμε βρίσκαμε
χιλιάδες άλλους Αρμένιους, διωγμένους, έντρομους. Εκεί μας κατεβάσανε κάτω».

«Εκεί» τα πράγματα ήταν άγρια. Πήραν ξύλα και σχοινιά κι άρχισαν να φτιάχνουν
πρόχειρες σκηνές για να μπουν από κάτω, αλλά έρχονταν οι «τσανταρμάδες» κάθε
πρωί και τα χαλάγανε. Έβαζαν τους εκτοπισμένους να περπατούν κάθε μέρα δυο
χιλιόμετρα μέχρι τον επόμενο σταθμό αλλά όλα τα τρένα ήταν γεμάτα. Και
επέστρεφαν. Επί δεκαπέντε μέρες. Τη μέρα της επίσκεψης στην περιοχή «του
Γερμανού στρατηγού Λιμάν Πασά» τους έκρυψαν μέσα σε ένα κτήμα με πανύψηλες
λεύκες «για να μην ντροπιάζουν την Τουρκία».

Τα τρένα πήγαιναν στο Μποζί, το Χαλέπ, το Σαμ, τη Μπαγκτάντ. Εκεί που ήταν
επαρχίες της Τουρκίας. «Εκεί ήταν οι αγριότερες φυλές. Κούρδοι και Τούρκοι. Οι
κοπέλες πήδαγαν στον ποταμό Ευφράτη για να μην πέσουν στα χέρια τους. Αυτός
ήταν ο δρόμος. Η σφαγή. Εκεί περίμεναν πώς και πώς για να κάνουν πλιάτσικο».
Χιλιάδες Κούρδοι είχαν ήδη ενταχθεί στον στρατό εξολόθρευσης κατά των Αρμενίων
­ οι περισσότεροι με κίνητρο μια άδεια μεταβιβάσιμη μάλιστα κληρονομικά για το
«χαμαλίκ» στα παζάρια της Τουρκίας. Μια άδεια χαμάλη που ισοδυναμούσε με άδεια
ταξί στα σημερινά μέτρα.

«Εμένα με έσωσε που μια μέρα ξεχώρισαν τα παιδιά. Μας μάζεψαν χωριστά κι
έρχονταν Τούρκοι, διάλεγαν και μας έπαιρναν στα σπίτια τους να κάνουμε
θελήματα, να βοηθάμε. Ευτυχώς έπεσα σε καλούς ανθρώπους. Μάλιστα φρόντισαν
αργότερα να βρω και τη μάνα μου. Κι όταν ήρθε η στιγμή και ιδρύθηκε το πρώτο
αρμένικο κράτος, ξαναγυρίσαμε και μείναμε για λίγο. Μέχρι που έγινε ο άλλος
διωγμός και πήραμε το καράβι για την Ελλάδα. Από τότε δεν ξαναγύρισα ποτέ πίσω
και ούτε ζωγραφιστή δεν θέλω να ξαναδώ την Τουρκία… Και σήμερα να μου πεις
να πάω, φοβάμαι… Οι Τούρκοι ήξεραν τι έκαναν».