Οικογενειακή υπόθεση το 78% των επιχειρήσεων

Ιδιοκτήτες οικογενειακών επιχειρήσεων δηλώνουν 8 στους 10 Έλληνες
επιχειρηματίες, κατατάσσοντας τη χώρα μας στην πρώτη θέση ανάμεσα σε 20
ευρωπαϊκές. Ωστόσο, πολλά είναι τα προβλήματα που έχουν να αντιμετωπίσουν.
Τρεις στις 10 οικογενειακές επιχειρήσεις στην Ελλάδα επιβιώνουν μόνο στη
δεύτερη γενιά και μία στις 10 στην τρίτη

Πραγματοποιούν μικρό κύκλο εργασιών, απασχολούν μικρό αριθμό υπαλληλικού
προσωπικού και τα περισσότερα μέλη της οικογένειας κατέχουν διευθυντικές
θέσεις. Αυτά είναι μερικά από τα βασικά χαρακτηριστικά των 78 στις 100
μικρομεσαίες επιχειρήσεις της χώρας, οι οποίες δηλώνουν οικογενειακές, όπως
προκύπτει από τα συμπεράσματα έρευνας του διεθνούς οργανισμού ορκωτών
ελεγκτών, φορολογικών συμβούλων και συμβούλων επιχειρήσεων Grant Thornton International.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, που πραγματοποιήθηκε σε 20 ευρωπαϊκές
χώρες, ανάμεσά τους και η Ελλάδα, το 58% των Ευρωπαίων επιχειρηματιών που
ερωτήθηκαν για το ποια πιστεύουν ότι είναι η σύνθεση της επιχείρησής τους,
απάντησαν ότι θεωρούν τις επιχειρήσεις τους οικογενειακές, ενώ από τις 100
επιχειρήσεις τις 68 ίδρυσαν οικογένειες που κατέχουν ποσοστό μεγαλύτερο του
50% της εταιρείας. Η Ελλάδα, η Τουρκία και το Βέλγιο είναι οι χώρες που
παρουσιάζουν τον μεγαλύτερο αριθμό οικογενειακών επιχειρήσεων, ενώ τα
μικρότερα ποσοστά, κάτω του 50%, έχουν η Δανία και η Πολωνία.

Ίδια χαρακτηριστικά

Όπως προκύπτει από τα στοιχεία της ανάλυσης σε ολόκληρη την Ευρώπη, οι
επιχειρήσεις που θεωρούνται οικογενειακές παρουσιάζουν τα ίδια χαρακτηριστικά.
Έχουν την τάση να διαθέτουν λιγότερα διευθυντικά στελέχη και συγκεκριμένα τη
διεύθυνση της επιχείρησης κατέχει ένα μόνο μέλος της οικογένειας. Συνήθως
έχουν ιδρυθεί από ένα μέλος της οικογένειας, αντίθετα με τις μη οικογενειακές
επιχειρήσεις οι οποίες ιδρύονται από δύο ή και περισσότερα άτομα. Επιπλέον,
τις διευθυντικές θέσεις κατέχουν μέλη της οικογένειας και σε μικρότερο ποσοστό
ξένοι, πραγματοποιούν μικρό κύκλο εργασιών και απασχολούν ολιγομελές
προσωπικό. Χώρες στις οποίες οι πολυάριθμες διευθυντικές ομάδες αποτελούν τον
κανόνα είναι η Ιρλανδία, το Λουξεμβούργο, η Τουρκία και η Μεγάλη Βρετανία.
Ακολουθούν η Ελλάδα και η Πολωνία. Αντίθετα, περισσότερο από το 25% των
οικογενειακών επιχειρήσεων στη Δανία, στη Γερμανία, στη Μάλτα, στην Ολλανδία
και στη Νορβηγία δεν διευθύνεται από ομάδα αλλά από ένα μόνο άτομο.

Στην Ελλάδα ο μέσος όρος μελών της ίδιας οικογένειας που κατέχουν θέσεις
διευθυντών σε μια επιχείρηση είναι 2,7% ­ λίγο μεγαλύτερος από το μέσο όρο της
Ευρωπαϊκής Ένωσης που είναι 2,5%.

Το μέγεθος

Όσον αφορά το μέγεθος των οικογενειακών επιχειρήσεων, καθώς και τον κύκλο
εργασιών που πραγματοποιούν, παρουσιάζονται σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις
χώρες. Συνολικά μόνο το 34% των οικογενειακών επιχειρήσεων ανέφερε αύξηση του
εργατικού δυναμικού τους για το 1998, σε αντίθεση με τις μη οικογενειακές
επιχειρήσεις που το ποσοστό ήταν 40%. Στην Ελλάδα οι 3,5 επιχειρήσεις στις 10
αύξησαν το απασχολούμενο προσωπικό τους το 1998, ενώ το 43% των Ελλήνων
επιχειρηματιών προβλέπει για το μέλλον αλλαγές στο ιδιοκτησιακό καθεστώς.
Πάντως βρισκόμαστε κάτω από τον μέσο όρο του συνόλου των χωρών, που είναι 48%.
Οι Έλληνες επιχειρηματίες, θέτοντας χρονικό πλαίσιο αναμενόμενης μεταβολής του
ιδιοκτησιακού καθεστώτος για τις οικογενειακές επιχειρήσεις τους, σε ποσοστό
28% ορίζουν το διάστημα αυτό από 1 έως 2 έτη, το 39% από 3 έως 5 έτη και το
33% άνω των 6 ετών. Η επικρατέστερη διαδικασία μεταβολής του ιδιοκτησιακού
καθεστώτος των επιχειρήσεων είναι η μεταβίβαση στην επόμενη γενιά της
οικογένειας. Σαν δεύτερο ενδεχόμενο εξετάζεται η πώληση της επιχείρησης, ενώ
μικρό ποσοστό στις απαντήσεις των επιχειρηματιών κατέχει το ενδεχόμενο
διάθεσης μετοχών σε τρίτους. Πάντως, στο σύνολο του δείγματος των επιχειρήσεων
και στις 20 χώρες, μόνο το 14% των οικογενειακών επιχειρήσεων θεωρούν ότι το
θέμα της διαδοχής θα τους απασχολήσει μακροπρόθεσμα.

Χρηματοδότηση

Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, που πραγματοποίησε ο διεθνής όμιλος Grant
Thornton, διαφοροποιήσεις εντοπίζονται μεταξύ των οικογενειακών και μη
οικογενειακών επιχειρήσεων, ως προς την χρησιμοποιούμενη μορφή εξωτερικής
χρηματοδότησης. Γενικά οι οικογενειακές επιχειρήσεις προτιμούν για τη
χρηματοδότηση της επιχείρησής τους τα τραπεζικά δάνεια και ιδιαίτερα τα
μακροπρόθεσμα. Συγκεκριμένα, σε σύνολο ποσοστού 54% που λένε «ναι στη
χρηματοδότηση μέσω δανείων», το 16% επιλέγει να είναι διάρκειας έως 3 έτη, το
12% από 3 έως 5 έτη και το 18% άνω των 5 ετών. Επίσης, οι οικογενειακές
επιχειρήσεις χρησιμοποιούν λιγότερο το factoring (πρακτορεία επιχειρηματικών
απαιτήσεων) και σπάνια επιδιώκουν να αντλήσουν κεφάλαια από χρηματοπιστωτικά
ιδρύματα. Στην Ελλάδα οι επιχορηγήσεις και οι χορηγίες είναι περισσότερο
συνηθισμένες στις οικογενειακές επιχειρήσεις, όπως και στην Ιρλανδία, στη
Γαλλία και στη Μεγάλη Βρετανία και αυτό αποδίδεται στο γεγονός ότι στις χώρες
αυτές, οι οικογενειακές επιχειρήσεις ενημερώνονται για την κοινοτική νομοθεσία.

Σε ό,τι αφορά την είσπραξη των χρεών από πελάτες, το 11% των Ελλήνων δήλωσε ως
διάστημα αποπληρωμής των τιμολογίων πωλήσεων τις 60 έως 74 ημέρες, ενώ το 60%
των οικογενειακών επιχειρήσεων ορίζει ως μέσο διάστημα αποπληρωμής τις 75
ημέρες και άνω.

Απαισιοδοξία

Το κλίμα που επικρατεί στους κόλπους των οικογενειακών επιχειρήσεων θα
μπορούσε να χαρακτηριστεί απαισιόδοξο. Ως ανασταλτικούς παράγοντες στην
ανάπτυξή τους θεωρούν το κόστος χρηματοδότησης, την εγχώρια νομοθεσία και τη
φορολογία, καθώς και την κοινοτική νομοθεσία… Οι Έλληνες επιχειρηματίες
αντιμετωπίζουν προβλήματα κόστους χρηματοδότησης σε ποσοστό 52%. Αντίθετα, σε
ποσοστό μόλις 2% θεωρούν ανασταλτικό παράγοντα την κοινοτική νομοθεσία, ενώ σε
ό,τι αφορά την εγχώρια νομοθεσία και τη φορολογία οι 34 στους 100 απάντησαν
ότι είναι σημαντικός ανασταλτικός παράγοντας ανάπτυξης.

1 Κατάρτιση στρατηγικού σχεδίου. Η εταιρεία πρέπει να διαθέτει
ολοκληρωμένο στρατηγικό σχέδιο. Το στρατηγικό σχέδιο αποτελεί ισχυρό εργαλείο
και συμβάλλει στην ενδυνάμωση της επιχείρησης για τη μεταβίβασή της στις
επόμενες γενεές. Αυτό ισχύει εφόσον το στρατηγικό σχέδιο πραγματεύεται τους
αντικειμενικούς σκοπούς και τις βλέψεις της επιχείρησης, όσο και της οικογένειας.

2 Έλεγχος χρηματοοικονομικής δομής. Η χρηματοοικονομική δομή πρέπει να
ελέγχεται συστηματικά, ώστε να διασφαλίζεται η επάρκειά της για φορολογικούς
σκοπούς. Πρέπει επίσης να είναι αρκετά ευέλικτη, ώστε να εξασφαλίζει τα
κεφάλαια που είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη της επιχείρησης.

3 Παρακολούθηση και έλεγχος ταμειακών ροών. Ο σύντομος δρόμος μπορεί να
αποβεί μοιραίος μακροπρόθεσμα. Για τη διατήρηση του ελέγχου της επιχείρησης
είναι απαραίτητη η πραγματοποίηση και η παρακολούθηση προβλέψεων ταμειακών
ροών ­ έτσι, η διεύθυνση είναι ανά πάσα στιγμή σε θέση να γνωρίζει την κίνηση
του ταμείου. Πρέπει επίσης να λαμβάνονται μέτρα για τη μείωση του διαστήματος
αποπληρωμών. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, οι οικογενειακές επιχειρήσεις
σπανίως παρακολουθούν την κατάσταση χρεωστών και, κατά συνέπεια, πλήττονται
από μεγαλύτερα διαστήματα αποπληρωμής.

4 Θέσπιση κατάλληλης πολιτικής μισθοδοσίας. Οι εργαζόμενοι, είτε μέλη
της οικογένειας είτε όχι, πρέπει να αμείβονται δίκαια για την εργασία που
προσφέρουν. Συνήθως, η καλύτερη μέθοδος είναι η καταβολή του βασικού μισθού,
ανάλογα με τις τιμές της αγοράς για τη συγκεκριμένη εργασία, και bonus
αποδοτικότητας για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων. Με αυτό τον τρόπο
αποφεύγεται η σύγχυση μεταξύ μισθοδοσίας και προνομιακής ανταμοιβής της μελών
της οικογένειας.

5 Καθορισμός πολιτικής ιδιοκτησιακού καθεστώτος. Το ιδιοκτησιακό
καθεστώς πρέπει να ορίζεται σαφώς στο συμβόλαιο που υπογράφουν οι μέτοχοι.
Πρέπει να καθορίζονται οι διαδικασίες μεταβίβασης, αγοράς και πώλησης μετοχών,
καθώς και η μέθοδος αποτίμησής τους. Στόχος είναι η τοποθέτηση των μετοχών στα
«κατάλληλα χέρια», π.χ. σε όσους απασχολούνται στην επιχείρηση, μειώνοντας
έτσι τις πιθανότητες συγκρούσεων στην οικογενειακή επιχείρηση.

6 Πρόγραμμα συνταξιοδότησης. Η κοινωνική ασφάλιση και η εξασφάλιση
οικονομικής ανεξαρτησίας αποτελούν ζήτημα κοινής λογικής, για κάθε διευθυντικό
στέλεχος που είναι ταυτόχρονα και ιδιοκτήτης. Το πρόγραμμα για τη διευθέτηση
αυτών των θεμάτων θα διευκολύνει επίσης και την ομαλή μεταβίβαση περιουσιακών
στοιχείων στην επόμενη γενιά.

7 Σχέδιο διαδοχής. Εξ ορισμού, οι οικογενειακές επιχειρήσεις έχουν την
τάση να επιλέγουν διάδοχο μέσα από την οικογένεια. Συνεπώς, το σχέδιο διαδοχής
πρέπει να είναι σκόπιμη και προσεκτικά πολύ μελετημένη ενέργεια, που πρέπει να
προετοιμάζεται 10 με 15 χρόνια τοθλάχιστον. Προτείνουμε την εκπόνηση ενός
σχεδίου, που θα εξασφαλίζει την αποτελεσματική διαδοχή αλλά και θα μειώνει την
ενδεχομένως επώδυνη εμπειρία της μετάβασης από τη μια γενιά στην άλλη.

8 Έλεγχος διοικητικών ικανοτήτων. Είναι ευνόητο ότι η επιχείρηση
απαιτεί διάφορους διοικητικούς ρόλους. Ο ιδιοκτήτης της οικογενειακής
επιχείρησης πρέπει να διαγνώσει την ύπαρξη κενών στη διοίκηση από τα μέλη της
οικογένειας. Στην περίπτωση αυτή, είναι απαραίτητο να σχεδιάσει προσεκτικά την
είσοδο «εξωοικογενειακών» στην επιχείρηση, που θα πληρώσουν τα κενά.

9 Μέλη της οικογένειας που δεν ασχολούνται με την επιχείρηση. Ο
διευθυντής, που είναι ταυτόχρονα και ιδιοκτήτης, θεωρεί συχνά ότι δίκαιη
κληροδότηση της επιχείρησης σημαίνει κατανομή της σε ίσα μερίδια. Ωστόσο,
πρέπει να μελετηθούν άλλοι τρόποι μεταβίβασης περιουσίας, ώστε τα ίσα μερίδια
να κληροδοτούνται στα μέλη της οικογένειας που απασχολούνται στην επιχείρηση.

10 Θέσπιση διαδικασιών για τη διευθέτηση συγκρούσεων. Λόγω του είδους
της οικογενειακής επιχείρησης, οι διαμάχες μεταξύ των μελών της οικογένειας
ενδέχεται να έχουν αρνητικές επιπτώσεις και στην επιχείρηση. Γι’ αυτό, πρέπει
να επισημαίνονται από πριν οι τομείς ενδεχόμενης διαμάχης και να θεσπίζονται
κανόνες, έτσι ώστε να εξασφαλίζεται κατά το μέγιστο η διευθέτησή τους, οι
οποίοι μπορούν, κατά προτίμηση, να συμπεριλαμβάνονται στο συμβόλαιο των μετοχών.

Πηγή: Grant Thorntoy Int.