Ανιχνεύοντας… τα «SOS»

Είναι γνωστό ότι ένα μέρος των σχολικών γνώσεων με τις οποίες έρχεται σε επαφή
ο μαθητής στη διάρκεια της σχολικής του διαδρομής μετατρέπονται σε «εξεταστέα
ύλη» και «SOS» στη διάρκεια της σχολικής χρονιάς, ενώ στο τέλος της, κάθε
Ιούνιο, ολοκληρώνουν τη «θητεία» τους με τη μορφή των θεμάτων των εξετάσεων.

Ιδιαίτερα στην περίπτωση των Γενικών Εξετάσεων, στις «συνταγές της επιτυχίας»
των υποψηφίων συμπεριλαμβάνεται η προσπάθεια ανέλκυσης και προβολής εκείνου
του τμήματος της εξεταστέας ύλης που σύμφωνα με τα προγνωστικά των «ειδικών»
συγκεντρώνει τις περισσότερες πιθανότητες να εμφανιστεί ως «θέμα εξετάσεων».

*Σε ποια θέματα εξετάστηκαν οι υποψήφιοι στη διάρκεια ζωής του συστήματος των
Γενικών Εξετάσεων που κάνει φέτος την «τελευταία του εμφάνιση»;

*Ποια είχαν προνομιακή παρουσία στο «φύλλο πορείας» του και ποια συγκέντρωσαν
τους περισσότερους σχολιασμούς, επικρίσεις, ερωτήματα;

*Πώς ανταποκρίθηκαν βαθμολογικά οι υποψήφιοι;

Οφείλουμε, πριν από την παρουσίαση και τον σχολιασμό των θεμάτων, να
επισημάνουμε ότι η κινητικότητα της «τροχιάς» της βαθμολογίας, οι «βαθιές
βουτιές» κάτω από τη βάση ή το «τίναγμα στα ύψη» που παρατηρούνται σε διάφορες
χρονιές των Γενικών Εξετάσεων πριμοδοτούν «μυθικούς» τρόπους ανάγνωσης αυτής
της πραγματικότητας.

Έτσι, άλλοτε η αποτυχία στις εξετάσεις συνδέεται με το DNA των υποψηφίων,
κοντολογίς, με το επίπεδο των συμμετεχόντων που αποτυγχάνουν μοιραία την τάδε
ή τη δείνα χρονιά. Άλλοτε, πάλι, στις αναλύσεις για τις αιτίας της αποτυχίας
«ανακαλύπτονται» τα ίδια τα θέματα των εξετάσεων που αποκτούν αίφνης
«διαβολικά» χαρακτηριστικά: «δύσκολα», «απλησίαστα», «στρυφνά», «ασαφή»,
«γεμάτα παγίδες», «έξω από την ύλη», κ.λπ.

Χωρίς να υποτιμούμε το «βαθμό» δυσκολίας των θεμάτων, τονίζουμε ότι η παραγωγή
της αποτυχίας, μικρότερης ή μαζικότερης, πιστώνεται στο σύστημα των εξετάσεων
επιλογής που νομιμοποιεί την ίδια του τη λειτουργία στην κατασκευή της
πυραμίδας επιτυχίας / αποτυχίας των υποψηφίων.

Ας ανοίξουμε όμως τώρα το «σκληρό δίσκο» των θεμάτων.

Τα θέματα της Έκθεσης στις Γενικές Εξετάσεις είναι αυτά που προκαλούν συνήθως,
κάθε χρόνο, τις πιο έντονες συζητήσεις και προβληματισμούς. Το γεγονός ότι το
μάθημα αυτό είναι το μοναδικό στο οποίο εξετάζονται οι υποψήφιοι όλων των
Δεσμών δεν είναι ο μόνος λόγος. Οι εκπαιδευτικοί που διδάσκουν το μάθημα της
Έκθεσης έχουν έντονα προβληματιστεί για το ρόλο του μαθήματος γιατί, κάπου,
συνειδητά ή ασυνείδητα, νιώθουν ποικίλες δεσμεύσεις, που ακυρώνουν κάθε
προσπάθεια να αναπτύξουν πρωτοβουλίες πέρα από τα καθιερωμένα πλαίσια που
προσδιορίζονται από το αναλυτικό πρόγραμμα και τις οδηγίες του ΥΠΕΠΘ. Κι αυτό
ισχύει ιδιαίτερα για τη διδασκαλία του μαθήματος στη Β’ και Γ’ Λυκείου, όπου,
σύμφωνα με το φιλόλογο Γιώργο Καββαδία, «είναι αναγκασμένοι να προετοιμάσουν
τους μαθητές για τις Γενικές Εξετάσεις και επομένως, άσχετα με τις προσωπικές
τους απόψεις, να απευθύνουν οδηγίες και συμβουλές, να επιβάλλουν περιορισμούς
και δεσμεύσεις, που να μορφοποιούνται σε “συνταγές επιτυχίας” και στο κλασικό
“γράψε τώρα ό,τι θέλουν αυτοί…”».

Ανάλογα προβλήματα και εσωτερικές συγκρούσεις αντιμετωπίζουν και οι μαθητές
καθώς δεν είναι λίγες οι φορές που ρωτούν με αγωνία, όπως ο Αργύρης
Βουρλιώτης, «κατά πόσο είναι πράγματι ελεύθεροι να διατυπώσουν τις προσωπικές
τους απόψεις, ιδιαίτερα όταν αυτές δεν είναι “γενικά αποδεκτές”, αλλά
“αιρετικές”».

Ας έρθουμε όμως στα θέματα:

Να θυμηθούμε κατ’ αρχήν το πρώτο θέμα των Γενικών Εξετάσεων, αυτό του 1984:
«Ποτέ οι στέγες των σπιτιών δεν ήταν τόσο κοντά όσο σήμερα». Αξίζει να
σημειωθεί ότι το θέμα αυτό έχει αξιολογηθεί ως ένα από τα καλύτερα θέματα της
τελευταίας δεκαετίας. Προκύπτει όμως το ερώτημα: Τις ίδιες εμπειρίες έχουν οι
μαθητές του χωριού και της επαρχίας, με τους μαθητές των αστικών κέντρων, για
να ανταποκριθούν στο συγκεκριμένο θέμα;

Το 1985 το θέμα της Έκθεσης ξεσηκώνει περισσότερο θόρυβο από ποτέ.

«Ο άνθρωπος, ο αποφασισμένος να μάθει πολλά γράμματα και να διαπρέψει σε μια
επιστήμη ή σε μια τέχνη, δεν αποβλέπει πια, κατά την επικρατούσα αντίληψη,
στην προσωπική του μόνο ευδοκίμηση. Προσφέρει και στους άλλους πολύτιμη αρωγή».

Στη ζωή μας μπήκε «η αρωγή και η ευδοκίμηση», το «μπέρδεμα με τις λέξεις», το
«πρόβλημα της γλωσσικής ένδειας» των υποψηφίων, σύμφωνα με τα επικριτικά
σχόλια του Τύπου και τα ειρωνικά σχόλια των γελοιογράφων.

Στο διά ταύτα της βαθμολογίας των υποψηφίων σημειώνεται σημαντική πτώση, από
τις μεγαλύτερες της εξεταζόμενης περιόδου (1985-1998) καθώς ο ένας στους τρεις
υποψηφίους δεν κατάφερε να «πιάσει» ούτε τη βάση. Το 1986 το θέμα της Έκθεσης
ζητεί από τους υποψηφίους να περιγράψουν τα κριτήρια στα οποία θα βάσιζαν την
επιλογή των φίλων τους σε περίπτωση που περνούσαν σε μια σχολή εκτός τόπου
κατοικίας και αναγκάζονταν να μετοικήσουν. Το 1987 το θέμα δημιουργεί νέο
μπέρδεμα και νέα αύξηση του ποσοστού των υποψηφίων που βαθμολογούνται κάτω από
τη βάση (35% κατά μ.ό.).

«Είχα δύο αγάλματα περίφημα, μια γυναίκα κι ένα βασιλόπουλο ατόφια ­ φαίνονται
οι φλέβες, τόση εντέλειαν είχαν. Όταν χάλασαν τον Πόρο, τα ‘χαν πάρει κάτι
στρατιώτες, και στ’ Άργος θα τα πουλούσαν κάτι Ευρωπαίων ­ χίλια τάλαρα
γύρευαν… Πήρα τους στρατιώτες, τους μίλησα: “Αυτά, και δέκα χιλιάδες τάλαρα
να σας δώσουνε, να μη καταδεχτείτε να βγουν από την πατρίδα μας. Γι’ αυτά πολεμήσαμε”».

Την ίδια εποχή προβάλλεται στην τηλεόραση το σίριαλ «Οι ιερόσυλοι» και δεν
είναι λίγοι οι υποψήφιοι που επικεντρώνουν τα γραπτά τους στην αρχαιοκαπηλία.
Το 1988 το ερώτημα είναι αν «οι νέοι σήμερα έχουν τη διάθεση και τη δυνατότητα
να συμβάλουν στη διαμόρφωση ενός καλύτερου κόσμου», ενώ το 1989 ζητείται από
τους υποψηφίους να τεκμηριώσουν τη θέση ότι «οι διαφορές και οι ιδιαιτερότητες
των κρατών επιβάλλεται να μην αποτελούν αφορμές για άγονη αντιπαράθεση και
βίαιες συγκρούσεις, αλλά παράγοντες για την πρόοδο και την ευημερία».

Ποια είναι η εικόνα των θεμάτων στα Αρχαία Ελληνικά; Ποιοι συγγραφείς
παρουσιάζονται με μεγαλύτερη συχνότητα; Ποιες χρονιές παρουσιάστηκαν
«δραματικά» ή «ευτυχή» αποτελέσματα;

Μια ματιά στον πίνακα φανερώνει ότι από το 1985 μέχρι το 1998, τα τελευταία,
δηλαδή, 14 χρόνια, στο διδαγμένο γνωστό κείμενο ζητήθηκε με μεγαλύτερη
συχνότητα ο Οιδίπους Τύραννος του Σοφοκλή, ενώ δεύτερος στη σειρά έρχεται ο
Θουκυδίδης (Περικλέους Επιτάφιος).

Στο αδίδακτο άγνωστο κείμενο παρατηρείται μια μεγαλύτερη διασπορά, στην οποία
2 συγγραφείς μοιράζονται την πρώτη θέση και άλλοι 2 τη δεύτερη. Οι προτιμήσεις
αφορούν τον Ισοκράτη και τον Ξενοφώντα (3 φορές) καθώς και τον Ανδοκίδη και το
Θουκυδίδη (2 φορές).

Τα μεγαλύτερα ποσοστά υποψηφίων των οποίων η επίδοση στις Γενικές Εξετάσεις
ήταν κάτω από τη βάση (περίπου 4 στους 10) εντοπίζονται το 1986 και το 1998.
Αντίθετα, το 1994 παρουσιάζονται τα μεγαλύτερα ποσοστά υποψηφίων που έγραψαν
«πολύ καλά – άριστα» καθώς το περίπου 41% των υποψηφίων βαθμολογήθηκαν με
βαθμό 15,5 – 20.

Το 1994 ο ένας στους τρεις υποψηφίους της Α’ Δέσμης (Πολυτεχνικός –
Φυσικομαθηματικός Κύκλος) και ο ένας στους δύο της Δ’ Δέσμης (Οικονομικά
κ.λπ.) γράφουν κάτω από τη βάση. Στην πρώτη περίπτωση οι υποψήφιοι
αντιμετωπίζουν τον «ουσιαστικό διάλογο και τις προϋποθέσεις του» και στη
δεύτερη περίπτωση την «εποχή της πληροφόρησης και τη σημασία που έχει για τη
ζωή μας». Το 1995 το θέμα για τις αιτίες που «το βιβλίο, το ανοιχτό παράθυρο
στον κόσμο της γνώσης και της καλλιέργειας» δεν βρίσκει την ανάλογη
ανταπόκριση από το κοινό, μειώνει σημαντικά το ποσοστό των υποψηφίων που
βαθμολογούνται κάτω από τη βάση, ενώ το 1996 την τιμητική τους έχουν «η
παιδική εργασία στις σημερινές κοινωνίες» (Δέσμες Α’, Β’, Γ’) και η «τρίτη
ηλικία» (Δ’ Δέσμη) που ανεβάζουν πάλι τον πήχυ της δυσκολίας (κυρίως στις 3
πρώτες Δέσμες) και συνακόλουθα τα ποσοστά της αποτυχίας.

Το 1997 τα λόγια του 16χρονου Παύλου Μπίκα στη Βουλή των Εφήβων «και αν η
σημερινή κοινωνία επιβάλλει το συντηρητισμό, εμάς θα μας επιτρέψετε να
ονειρευόμαστε» γίνονται το θέμα της Έκθεσης στις Γενικές Εξετάσεις. Τα
αποτελέσματα από τη βαθμολόγηση των γραπτών των υποψηφίων ήταν απογοητευτικά,
καθώς το 41% των υποψηφίων της Α’ Δέσμης σημειώνει βαθμούς κάτω από τη βάση,
ποσοστό που είναι το μεγαλύτερο τα τελευταία 15 χρόνια. Κοινή συνισταμένη των
σχολίων και των προβληματισμών δείχνει να είναι το γεγονός ότι «τα όνειρα των
υποψηφίων βρίσκονται στο έλεος του συντηρητισμού ή μη των βαθμολογητών».

Την ίδια χρονιά σημειώνεται και το μεγαλύτερο ποσοστό βαθμολογίας 0-10 στους
υποψηφίους της Δ’ Δέσμης. Ένα απόσπασμα μιας συζήτησης του Νόαμ Τσόμσκι με το
Μισέλ Φουκώ και το ερώτημα «γιατί νομίζετε ότι ο Τσόμσκι προβάλλει με
ιδιαίτερη έμφαση την αξία της ανθρώπινης δημιουργικότητας σε μια κοινωνία
ελευθερίας;» οδηγεί τους 6 στους 10 υποψηφίους σε βαθμολογία κάτω από τη βάση.

Το 1998, η περσινή χρονιά, ήταν η χρονιά του «γέλιου». Τα «SOS» της χρονιάς
εστίαζαν στο Ρατσισμό, στην Ολυμπιάδα, στην Εκκλησία, στην κλωνοποίηση, στην
υπογεννητικότητα, όμως, η Άντα Κατσίκη Γκίβαλου, μέλος της ΚΕΓΕ, έφερε το
«γέλιο» στις Γενικές Εξετάσεις.

Βαθμολογικά το γέλιο δεν διήρκεσε μέχρι τέλους. Την ημέρα των αποτελεσμάτων το
«γέλιο… βγήκε ξινό», αφού το 30% των υποψηφίων της Α’ και Β’ Δέσμης και το
περίπου 25% των υποψηφίων της Γ’ Δέσμης «έπεσαν» κάτω από τη βάση.

Την ίδια χρονιά ένα απόσπασμα από έργο του λογοτέχνη Ασημάκη Πανσέληνου για
την ομορφιά της ομαδικότητας στη ζωή των ανθρώπων, για την παρέα, τη «μόνη
ελεύθερη ομάδα ως τα σήμερα» και το ερώτημα που αφορούσε τις επιπτώσεις που
«έχει η βαθμιαία αποδυνάμωση της ομαδικότητας στην προσωπικότητα κάθε ατόμου
και στη συνοχή της κοινωνίας» οδήγησαν το 40% των υποψηφίων της Δ’ Δέσμης κάτω
από τη βάση.

Τόσο στην Γ’ όσο και στη Δ’ Δέσμη από το 1984-1998 παρατηρείται μια επιμονή
στο 6ο και 7ο κεφ. (Μικρασιατικός Πόλεμος και εξωτερική πολιτική) όπου η
συχνότητα συμμετοχής τους στη 15ετία ξεπερνάει το 50%. Το μεγαλύτερο ποσοστό
αποτυχίας στην Ιστορία σημειώνεται το 1997 στην Γ’ Δέσμη, αφού σχεδόν ο ένας
στους δύο δεν καταφέρνει να φτάσει τη βάση (10) και το 1996 στην Δ’ Δέσμη,
όπου το περίπου 67% των υποψηφίων πέφτει κάτω από τη βάση.