ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ψυχολογία εν καιρώ πολέμου

Η ψυχολογία, η επιστήμη που κατ’ εξοχήν ασχολείται με τον ψυχικό πόνο, είναι
σήμερα δραματικά επίκαιρη. Αν στο πολιτικό επίπεδο ένα από τα ζητούμενα είναι
η περιφρούρηση εξαιρετικά λεπτών και εύθραυστων ισορροπιών, στο ατομικό
επίπεδο των θυμάτων του πολέμου, η επίτευξη των ισορροπιών παίρνει τις
διαστάσεις ενός εξαιρετικά δυσχερούς, αν όχι ανυπέρβλητου εγχειρήματος.

Έχουμε εδώ να κάνουμε με ισορροπίες που αφορούν στον ψυχισμό και στην ατομική
επιβίωση, καθώς και με αμείλικτα ερωτήματα που γεννιούνται:

Τι σημαίνει για τους χιλιάδες των προσφύγων ετούτη η προσφυγιά; Τι σημαίνει να
ξεριζώνεσαι ερήμην σου, δίχως να το έχεις επιλέξει; Να εγκαταλείπεις σπίτι,
οικογένεια, δουλειά, να αφήνεις τον οικείο χώρο και στοιβαγμένος ως άψυχο
αντικείμενο σε ατελείωτες ουρές να «προωθείσαι» σε μια άγνωστη χώρα, για ένα
άγνωστο χρονικό διάστημα; Μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου να αλλάζουν όλα τα
δεδομένα της ύπαρξής σου, να θρυμματίζονται όλες οι πρότερες βεβαιότητες. Να
γίνεσαι ένας «άλλος» για ένα «αλλού».

Η υγεία δεν κλονίζεται μόνον από την πείνα, τους λοιμούς και τις επιδημίες που
καραδοκούν, κλονίζεται και από το συσσωρευμένο στρες, από τους συνεχιζόμενους
και την ημέρα εφιάλτες, την ανημποριά και την αγωνία που γεννούν ταχυκαρδίες,
τρόμο, διέγερση, κινητική αστάθεια, κατάθλιψη.

Ένα συμπυκνωμένο τραύμα, μία οριακή εμπειρία που γίνεται αλλιώς κατανοητή αν
παραλληλισθεί με την εμπειρία των εγκλείστων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Σημαντικοί ερευνητές, όπως ο Bruno Bettelheim, προσέφεραν έξοχες αναλύσεις για
την ψυχολογία της «ακραίας κατάστασης» (extreme situation) που σηματοδοτεί μια
τέτοια αιχμαλωσία. Η ατομική ταυτότητα θρυμματίζεται, καθώς κάθε πρωτοβουλία
πέφτει στο κενό, ο χρόνος δεν σου ανήκει πια και ο τόπος δεν είναι της δικής
σου εκλογής. Όλα εκτυλίσσονται ερήμην σου. Η διαχείριση της ζωής δραπετεύει
από τα χέρια σου. Η ζωή σου δεν σου ανήκει πια. Εσύ δεν είσαι πια εσύ.

Ο κίνδυνος για την ψυχική υγεία που παραμονεύει εδώ είναι να κόψεις κάθε
γέφυρα επαφής με το περιβάλλον, να αποσυρθείς μέσα στον εαυτό σου και
περιβεβλημένος το προστατευτικό ένδυμα μιας απόλυτης απάθειας να παραδοθείς
άνευ όρων στα δεινά μιας αυτιστικής λευκής ζώνης. Ένας ζωντανός νεκρός. Ένας
ζωντανός που υποδύεται τον νεκρό για να επιβιώσει. Ξένος μέσα στο σώμα, στο
μυαλό, στην ψυχή του. Η θεωρία για τον παιδικό αυτισμό που ανέπτυξε ο
Bettelheim στηρίχθηκε ακριβώς πάνω στην εμπειρία που ο ίδιος έζησε μέσα στα
στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Βλέποντας τους χιλιάδες σαν τα ζώα στοιβαγμένους στις ουρές πρόσφυγες,
συλλογιζόμουνα πόσοι από αυτούς, αλήθεια, θα επιλέξουν την αυτιστική άμυνα;
Πόσοι θα πεθάνουν προκαταβολικά τον εαυτό τους προκειμένου να υπάρξουν; Ο
φακός ήδη εστιάσθηκε και μας μετέφερε την εικόνα από πρόσωπα που σπάραζαν, ενώ
άλλα έμεναν ατάραχα σαν νεκρικά προσωπεία απαθή. Η κατάθλιψη είναι η άμυνα
ενάντια στην οργή. Στον θυμό.

Για τους σημερινούς, όμως, πρόσφυγες υπάρχει και κάτι ακόμα που δυσχεραίνει με
έναν μοναδικό τρόπο τα πράγματα. Τότε ο εχθρός ήταν τόσο καλά εντοπισμένος. Η
χιτλερική Γερμανία είχε ένα παράδοξο προνόμιο. Ήταν ξεκάθαρα ένα «κακό
αντικείμενο». Ο στόχος της εξολόθρευσης των Εβραίων δεν προσφερόταν για
συγκαλύψεις. Ο Εβραίος όφειλε να αφανισθεί. Τώρα οι ξεριζωμένοι πρόσφυγες δεν
έχουν το προνόμιο του ορατού εχθρού. Η οργή και ο θυμός πνίγονται σε ένα
πέλαγος διγλωσσίας και διπλόσημων καταστάσεων. Έτσι, οι σημερινοί ξεριζωμένοι
έχουν επιπλέον να διαχειρισθούν μηνύματα του τύπου «όλα αυτά γίνονται για το
καλό σας». Με άλλα λόγια, «για το καλό σας χρειάζεται να θυσιάσετε το καλό σας».

Πρόκειται για μηνύματα «διπλού δεσμού» (double bind) ή «διπλού αδιεξόδου»
αντίστοιχα με εκείνα που ζουν οι σχιζοφρενείς μέσα στην οικογένειά τους.
Παθογόνα μηνύματα που από την ψυχοπαθολογία έχουν αναγνωρισθεί ως ικανά να
υποθάλψουν την τρέλα.

Ο παραλογισμός, λοιπόν, σε όλο του το θλιβερό μεγαλείο. Όμως εδώ ­ φευ! ­ η
ψυχολογία σωπαίνει. Η λύση και πάλι δεν μπορεί παρά να έλθει μέσα από την
πολιτική βούληση, μέσα από το αίτημα μιας συλλογικής κοινής γνώμης που δεν
μπορεί παρά να απαιτήσει και να διεκδικήσει, επιτέλους, να ακουσθεί η
αυτονόητη κραυγή «Αρκεί, μέχρι εδώ ο καταστροφικός παραλογισμός!».

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.