Στρατηγικές για επιτυχημένη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση

«Ας έχουμε συνεχώς στο νου τα λόγια του ποιητή: το παιδί είναι ο πατέρας
του ανθρώπου». Αν και πολιτικός, ο ­ επί χρόνια πρόεδρος της Ευρωπαϊκής
Επιτροπής ­ Ζακ Ντελόρ χρησιμοποιεί συχνά και τον ποιητικό λόγο στο βιβλίο του
«Εκπαίδευση: Η αναγκαία ουτοπία», που κυκλοφορεί σε λίγες ημέρες στην Ελλάδα
από τις εκδόσεις «Γκούτενμπεργκ», με πρόλογο και επιμέλεια του προέδρου του
Κέντρου Εκπαιδευτικής Έρευνας (συνεργάτες του οποίου επιμελήθηκαν και τη
μετάφραση), κ. Μιχ. Κασσωτάκη.

Αποσπάσματα από το σημαντικό αυτό έργο, που αποτελεί έκδοση της Ουνέσκο και
καρπό συλλογικής εργασίας της Διεθνούς Επιτροπής για την Εκπαίδευση στον 21ο
αιώνα υπό την προεδρία του κ. Ντελόρ ­ ο οποίος μάλιστα αναμένεται να έλθει
στην Αθήνα για την παρουσίασή του ­, προδημοσιεύουν σήμερα

«ΤΑ ΝΕΑ».

Ουτοπία μεν, η βασική επιδίωξη της εκπαίδευσης να μάθουμε να συμβιώνουμε
στο «παγκόσμιο χωριό», λέει ο Ντελόρ, όμως ουτοπία ζωτική και αναγκαία για την
επιβίωση της ανθρωπότητας. Και ειδικά το κεφάλαιο για τις στρατηγικές μιάς
επιτυχούς μεταρρύθμισης θα φανεί εξαιρετικά ενδιαφέρον σε κάθε Έλληνα υπουργό Παιδείας.

Ο Ζακ Ντελόρ, αν και τεχνοκράτης, ξεκινά και καταλήγει τον πρόλογό του με
φράσεις ποιητών. Όλο το πνεύμα της έκθεσης, εξάλλου, είναι ακριβώς το πάντρεμα
του τεχνοκράτη με τον ποιητή. Γιατί, αλίμονο, λέει, αν μόνο ο ένας
επικρατήσει, αλίμονο, αν η επιστημονική πρόοδος αλλοτριώσει το πνεύμα. Και καταλήγει:

«Προσέξτε καλά, είπε ο ζευγολάτης, να μην πουλήσετε την κληρονομιά που μας
άφησαν οι πατέρες μας. Ένας θησαυρός είναι κρυμμένος μέσα της. Αυτή είναι η
εκπαίδευση ή, με άλλα λόγια, ό,τι η ανθρωπότητα έμαθε για τον εαυτό της».

Ζακ Ντελόρ: Το βιβλίο του «Εκπαίδευση: Η αναγκαία ουτοπία» που κυκλοφορεί σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις «Γκούτενμπεργκ», αφορά το μέλλον της εκαίδευσης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης

Μολονότι η Επιτροπή δεν υποτιμά την ανάγκη αντιμετώπισης των βραχυπρόθεσμων
προβλημάτων ούτε αδιαφορεί για την ανάγκη προσαρμογής και ανανέωσης των
συστημάτων που υπάρχουν, επιθυμεί να δώσει έμφαση στην αναγκαιότητα μιας πιο
μακροπρόθεσμης προσέγγισης, προκειμένου να επιτύχουν οι αναγκαίες
εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις. Με βάση το κριτήριο αυτό, τονίζει ότι συχνές και
αλλεπάλληλες μεταρρυθμίσεις μπορεί να επιφέρουν το τέλος της μεταρρύθμισης,
αφού δεν παρέχουν στο σύστημα τον αναγκαίο χρόνο για να αφομοιώσει τις αλλαγές
και να εμπλέξει όλες τις ενδιαφερόμενες κοινωνικές ομάδες στη μεταρρυθμιστική
διαδικασία. Επιπλέον, οι αποτυχίες του παρελθόντος δείχνουν ξεκάθαρα ότι
πολλοί μεταρρυθμιστές υιοθετούν μια προσέγγιση που είναι ή πολύ ριζοσπαστική ή
πολύ θεωρητική, αδιαφορώντας για την εμπειρική μάθηση ή απορρίπτοντας
παλιότερα επιτεύγματα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα δάσκαλοι, γονείς και μαθητές να
αποπροσανατολίζονται και να είναι λιγότερο πρόθυμοι να αποδεχτούν και να
θέσουν σε εφαρμογή τη μεταρρύθμιση.

Οι κύριες ομάδες που συνεισφέρουν στην επιτυχία των εκπαιδευτικών
μεταρρυθμίσεων είναι, πρώτα απ’ όλα, η τοπική κοινότητα ­ συμπεριλαμβανομένων
των γονέων, των διευθυντών των σχολείων και των εκπαιδευτικών ­ έπειτα οι
δημόσιες αρχές, και τέλος η διεθνής κοινότητα. Πολλές αποτυχίες κατά το
παρελθόν οφείλονται στην ανεπαρκή εμπλοκή ενός ή περισσότερων από αυτούς τους
συντελεστές. Προσπάθειες να επιβληθούν οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις «εκ των
άνω» ή «απ’ έξω» έχουν αποτύχει. Οι χώρες όπου η μεταρρυθμιστική διαδικασία
υπήρξε σχετικά επιτυχημένη ήταν εκείνες στις οποίες υπήρχε συναίνεση των
τοπικών κοινοτήτων, των γονέων και των δασκάλων, συνεχής διάλογος και ποικίλες
μορφές εξωτερικής οικονομικής, τεχνικής ή επαγγελματικής βοήθειας. Είναι
προφανές ότι η τοπική κοινότητα παίζει σημαντικό ρόλο σε κάθε επιτυχημένη
μεταρρυθμιστική στρατηγική.

Η συμμετοχή της κοινότητας

Η συμμετοχή της τοπικής κοινότητας στην αξιολόγηση των αναγκών μέσω του
διαλόγου με τις δημόσιες αρχές και τις ενδιαφερόμενες κοινωνικές ομάδες είναι
ένα πρώτο, απαραίτητο στάδιο για τη διεύρυνση της πρόσβασης στην εκπαίδευση
και τη βελτίωση της ποιότητάς της. Η συνέχιση του διαλόγου με τη βοήθεια των
ΜΜΕ και των συζητήσεων στην κοινότητα, η ενημέρωση των γονέων και η επιμόρφωση
των εν ενεργεία δασκάλων, συντελούν επίσης. Όταν οι ίδιες οι κοινότητες
αναλαμβάνουν την ευθύνη για την ανάπτυξή τους, μαθαίνουν να εκτιμούν τον ρόλο
της εκπαίδευσης ως μέσου για την επίτευξη κοινωνικών στόχων.

Με αυτή την έννοια, καμιά μεταρρύθμιση δεν μπορεί να πετύχει χωρίς τη
συνεργασία και τη δραστήρια συμμετοχή των εκπαιδευτικών. Αυτός είναι ένας
λόγος για τον οποίο η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η κοινωνική θέση, το μορφωτικό
επίπεδο και η οικονομική κατάσταση των εκπαιδευτικών θα πρέπει να θεωρούνται
ως πρωτεύοντα ζητήματα.

Ζητάμε πολλά, ίσως υπερβολικά πολλά, από τους διδάσκοντες όταν περιμένουμε από
αυτούς να αντισταθμίσουν τις αποτυχίες των άλλων θεσμών.

Σωστά ή λανθασμένα, ο δάσκαλος νιώθει απομονωμένος, όχι απλώς επειδή η
διδασκαλία είναι ατομική δραστηριότητα, αλλά και εξαιτίας των προσδοκιών που
αναμένονται από την εκπαίδευση και των κριτικών που ασκούνται ­ συχνά άδικα ­
εναντίον του. Πάνω απ’ όλα θέλει η αξιοπρέπειά του να γίνεται σεβαστή.

Διάλογος με τους εκπαιδευτικούς

Οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί είναι μέλη συλλόγων ­ πολλές φορές δυναμικών ­
όπου συχνά επικρατεί συντεχνιακή νοοτροπία και πνεύμα υπεράσπισης συμφερόντων.
Έντονη είναι η ανάγκη για διάλογο μεταξύ της κοινωνίας και των εκπαιδευτικών,
καθώς και ανάμεσα στη δημόσια διοίκηση και στις συνδικαλιστικές οργανώσεις,
έτσι ώστε και οι δύο πλευρές να μπορούν να γίνουν κατανοητές μέσα από μια νέα αντίληψη.

Βιβλία και τεχνολογία

Έχοντας συνειδητοποιήσει την κατάσταση που υπάρχει στα σχολεία σήμερα, η
Επιτροπή δίνει μεγάλη βαρύτητα στην ποσότητα και ποιότητα των παραδοσιακών
διδακτικών μέσων (π.χ. τα διδακτικά βιβλία), αλλά και στα νέα μέσα, όπως είναι
η τεχνολογία της πληροφόρησης, η οποία θα πρέπει να χρησιμοποιείται με κριτικό
πνεύμα και με την ενεργό συμμετοχή των μαθητών. Από την πλευρά τους, οι
εκπαιδευτικοί πρέπει να εργάζονται σε ομάδες, ιδιαίτερα στα δευτεροβάθμια
σχολεία. Με τον τρόπο αυτό θα συμβάλουν στο να επιτευχθεί η αναγκαία ευελιξία
στα προσφερόμενα μαθήματα, να περιοριστούν οι πολλές αποτυχίες, να
αποκαλύπτονται κάποια από τα φυσικά ταλέντα των μαθητών και να παρέχεται σε
αυτούς καλύτερος ακαδημαϊκός και επαγγελματικός προσανατολισμός, με απώτερο
στόχο τη διά βίου εκπαίδευση.

Η βελτίωση της εκπαίδευσης, κάτω από αυτό το πρίσμα, είναι ζήτημα πολιτικής, η
οποία και φέρει συνολικά την ευθύνη. Δεν μπορούμε να αφήσουμε τα ζητήματα της
εκπαίδευσης να πορευτούν από μόνα τους, σαν να μπορούσαν οι δυνάμεις της
αγοράς να διορθώσουν κάθε έλλειψη ή σαν κάποιο είδος αυτορρύθμισης να επαρκούσε.

Ο ρόλος του πολιτικού

Η σημαντικότητα του ρόλου του πολιτικού μας οδήγησε στο να επικεντρώσουμε το
ενδιαφέρον μας στον ρόλο των δημόσιων αρχών. Οι δημόσιες αρχές πρέπει να
προτείνουν ξεκάθαρες εναλλακτικές λύσεις και, αφού συμβουλευθούν όλους τους
ενδιαφερόμενους, να καθορίσουν πολιτικές οι οποίες, ανεξάρτητα από το αν το
εκπαιδευτικό σύστημα είναι δημόσιο, ιδιωτικό ή μικτό, θα χαράσσουν
κατευθύνσεις, θα θέτουν τα θεμέλια και τις βασικές αρχές του συστήματος και θα
διασφαλίζουν τη λειτουργία του και τις αναγκαίες προσαρμογές του.

Φυσικά, όλες οι δημόσιες πολιτικές αποφάσεις έχουν οικονομικές επιπτώσεις. Η
Επιτροπή δεν υποτιμά αυτή τη δυσκολία. Χωρίς να υπεισέρχεται στις λεπτομέρειες
των διαφόρων εκπαιδευτικών συστημάτων, υποστηρίζει την άποψη ότι η εκπαίδευση
αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο θα πρέπει να είναι διαθέσιμο σε όλους.

Από τη στιγμή που αυτή η αρχή γίνεται αποδεκτή, το δημόσιο κεφάλαιο μπορεί να
συνδυαστεί με το ιδιωτικό, κατά διαφορετικούς τρόπους, οι οποίοι λαμβάνουν
υπόψη τους τις παραδόσεις της κάθε χώρας, το επίπεδο ανάπτυξής της, τους
τρόπους ζωής και την κατανομή του εισοδήματος. Όλες οι σχετικές επιλογές θα
πρέπει, σε κάθε περίπτωση, να εναρμονίζονται με τη βασική αρχή της ισότητας
των ευκαιριών.

Η βασική εκπαίδευση πρέπει να επεκταθεί στα πέρατα του κόσμου, στα 900
εκατομμύρια των αναλφάβητων ενηλίκων, στα 130 εκατομμύρια των παιδιών που δεν
εγγράφονται στο σχολείο και στα 100 και πλέον εκατομμύρια των παιδιών που
εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο. Ξεκινώντας από αυτό το αρχικό εκπαιδευτικό
στάδιο, το περιεχόμενο της εκπαίδευσης θα πρέπει να σχεδιαστεί έτσι, ώστε να
δημιουργεί τη δίψα για γνώση, να προκαλεί τη χαρά της μάθησης και, με τον
τρόπο αυτό, να δημιουργεί την επιθυμία αξιοποίησης των ευκαιριών της διά βίου εκπαίδευσης.

Όλα αυτά μας οδηγούν σε ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα κάθε εκπαιδευτικής
μεταρρύθμισης: στο πρόβλημα, δηλαδή, της πολιτικής που εφαρμόζεται για τους
εφήβους και τους νέους, από τη στιγμή που τελειώνουν την Πρωτοβάθμια
Εκπαίδευση μέχρι την είσοδό τους στην επαγγελματική ζωή ή στα Ανώτατα
Εκπαιδευτικά Ιδρύματα.

Η Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση

Μπορούμε να πούμε ότι τα σχολεία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης είναι τα πιο
αδικημένα από την εκπαιδευτική πολιτική. Για το λόγο αυτό συγκεντρώνουν πολλές
κριτικές και προκαλούν συνήθως μεγάλη απογοήτευση.

Ανάμεσα στις αιτίες της κατάστασης αυτής είναι οι αυξανόμενες και συνεχώς
διαφοροποιούμενες ανάγκες για Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, οι οποίες οδηγούν στη
γρήγορη αύξηση των ποσοστών φοίτησης στα σχολεία και σε υπερφορτωμένα
αναλυτικά προγράμματα. Πρέπει, επίσης, να αναφερθούμε στην αγωνία που νιώθουν
όσοι τελειώνουν το σχολείο, η οποία οφείλεται στην έλλειψη επαγγελματικών
προοπτικών και αυξάνεται από την εμμονή τους να εισαχθούν στην Ανώτατη
Εκπαίδευση, υιοθετώντας τη λογική του «όλα ή τίποτα». Η μαζική ανεργία που
αντιμετωπίζουν οι νέοι σε πολλές χώρες εντείνει ακόμη περισσότερο το πρόβλημα.
Η Επιτροπή είναι πεπεισμένη ότι η μόνη διέξοδος από αυτή τη δύσκολη κατάσταση
είναι η ευρεία διαφοροποίηση των προσφερόμενων τύπων σπουδών.

Οι διάφορες κατευθύνσεις σπουδών θα πρέπει να περιλαμβάνουν τις παραδοσιακές
κατευθύνσεις, που είναι περισσότερο προσανατολισμένες στην αφηρημένη σκέψη και
την εννοιοποίηση, αλλά και εκείνες που έχουν εμπλουτισθεί με εναλλασσόμενες
μορφές εκπαίδευσης στο σχολείο και στην επαγγελματική και κοινωνική ζωή.

Σε κάθε περίσταση, όμως, θα πρέπει να υπάρχουν γέφυρες ανάμεσα στις
κατευθύνσεις σπουδών. Μ’ αυτό τον τρόπο τα σφάλματα ­ που συμβαίνουν πολύ
συχνά ­ ως προς την επιλογή μιας κατεύθυνσης μπορούν να διορθωθούν.

Η Επιτροπή, επίσης, πιστεύει ότι η δυνατότητα επανόδου στην εκπαίδευση ή στην
κατάρτιση σε κάθε φάση της ζωής θα άλλαζε το γενικό κλίμα, παρέχοντας στους
εφήβους την εγγύηση ότι η τύχη τους δεν καθορίζεται μια για πάντα στην ηλικία
των 14 έως 20 χρόνων.

Η Ανώτατη Εκπαίδευση θα πρέπει να αντιμετωπιστεί κάτω από την ίδια οπτική γωνία.

Η Τριτοβάθμια Εκπαίδευση

Το πρόβλημα της μαζικοποίησης της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, η οποία
παρατηρείται στις πλουσιότερες κυρίως χώρες, δεν μπορεί να βρει πολιτικά και
κοινωνικά αποδεκτή λύση στο πλαίσιο μιας ολοένα και πιο αυστηρής επιλογής.

Ένα από τα βασικά μειονεκτήματα μιας τέτοιας αντιμετώπισης είναι ότι πολλοί
νέοι αποκλείονται από την εκπαιδευτική διαδικασία, πριν ακόμη τους δοθεί η
δυνατότητα να αποκτήσουν ένα αναγνωρισμένο δίπλωμα. Έτσι, βρίσκονται σε
απελπιστική κατάσταση.

Τα Πανεπιστήμια θα μπορούσαν να συνεισφέρουν σ’ αυτό, διαφοροποιώντας τις
παροχές τους:

* ως επιστημονικά ιδρύματα και κέντρα παραγωγής γνώσης, απ’ όπου οι φοιτητές
κατευθύνονται είτε προς τη θεωρητική ή εφαρμοσμένη έρευνα είτε προς τη διδασκαλία·

* ως ιδρύματα που προσφέρουν τυπικά επαγγελματικά προσόντα, συνδυάζοντας υψηλό
επίπεδο θεωρητικών γνώσεων και τεχνογνωσίας με μαθήματα και ύλη προσαρμοσμένα
στις ανάγκες της οικονομίας·

*ως προνομιακοί κόμβοι για διά βίου εκπαίδευση, που ανοίγουν τις πύλες τους σε
όσους ενηλίκους επιθυμούν να ξαναρχίσουν τις σπουδές τους ή να τις
προσαρμόσουν στις νέες συνθήκες και να αναπτύξουν τις γνώσεις τους·

* ως συνέταιροι-καθοδηγητές στη διεθνή συνεργασία, παρέχοντας τη δυνατότητα
ανταλλαγής καθηγητών και μαθητών και διευκολύνοντας, χάρη στη διακίνηση
καθηγητών σε διεθνές επίπεδο, τη διάδοση της καλύτερης δυνατής διδασκαλίας.

Μ’ αυτό τον τρόπο το Πανεπιστήμιο θα μπορούσε να υπερβεί δύο λογικές που άδικα
θεωρούνται αντίθετες: τη λογική της δημόσιας υπηρεσίας και εκείνη της αγοράς εργασίας.

Η έννοια της διά βίου εκπαίδευσης φαίνεται ότι είναι ένα από τα κλειδιά για
την είσοδο στον 21ο αιώνα. Δεν πρόκειται ασφαλώς για μια νέα διαπίστωση, όμως
η ανάγκη αυτή είναι σήμερα ακόμη πιο έντονη. Ξεκινώντας από αυτήν τη θέση, η
Επιτροπή έδωσε μεγάλη έμφαση σε έναν από τους τέσσερις άξονες που προτείνει
για την εκπαίδευση ­ τους οποίους ονόμασε «πυλώνες της εκπαίδευσης ­ δηλαδή
στο να μάθουμε πώς να συμβιώνουμε με τους άλλους. Αυτό θα επιτευχθεί με την
ανάπτυξη της ικανότητας να κατανοούμε τους άλλους και να σεβόμαστε την ιστορία
τους, τις παραδόσεις τους και τις πνευματικές τους αξίες. Δημιουργείται έτσι
μια νέα αντίληψη, η οποία βασίζεται στην αναγνώριση της αυξανόμενης
αλληλεξάρτησής μας από τους άλλους και στην από κοινού ανάλυση των κινδύνων
και των προκλήσεων του μέλλοντος.

Αναγκαία ουτοπία

Ίσως κάποιοι το θεωρούν ουτοπία. Είναι όμως μια αναγκαία ουτοπία, μια ζωτική
ουτοπία, αν θέλουμε να ξεφύγουμε από τον επικίνδυνο κύκλο που διαμορφώνει ο
κυνισμός και η παραίτηση από κάθε επιδίωξη.

Η Επιτροπή οραματίζεται μια εκπαίδευση που θα διαπλάθει και θα θεμελιώνει αυτό
το νέο πνεύμα, χωρίς να παραβλέπει τους άλλους τρεις πυλώνες της εκπαίδευσης.

Ο πρώτος από τους πυλώνες αυτούς είναι το να μάθουμε πώς να μαθαίνουμε.
Μπροστά στις αλματώδεις αλλαγές που προήλθαν από την επιστημονική πρόοδο και
τις νέες μορφές οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας, η έμφαση θα πρέπει
να δοθεί στον συνδυασμό μιας διευρυμένης γενικής παιδείας με την εμβάθυνση σ’
έναν μικρό αριθμό θεμάτων.

Το να μάθουμε πώς να ενεργούμε αποτελεί έναν άλλο πυλώνα. Εκτός από τις
γνώσεις μας για την άσκηση μιας επαγγελματικής δραστηριότητας, θα πρέπει να
θεωρείται αναγκαία και η απόκτηση της δεξιότητας εκείνης που καθιστά τους
ανθρώπους ικανούς να αντιμετωπίζουν ποικιλία καταστάσεων, συχνά απρόβλεπτων
και να εργάζονται ομαδικά. Τη διάσταση αυτή οι εκπαιδευτικές μέθοδοι έχουν
μέχρι σήμερα αγνοήσει.

Τελευταίος, αλλά πιο σημαντικός, είναι ο τέταρτος πυλώνας: το να μάθουμε να υπάρχουμε.

Καμία από τις δεξιότητες που κρύβονται σαν θαμμένος θησαυρός σε κάθε άτομο δεν
πρέπει να μείνει στην αφάνεια. Αυτές είναι, για να αναφέρουμε μερικές μόνο, η
μνήμη, η δύναμη του λόγου, η φαντασία, οι σωματικές δυνάμεις, η αίσθηση του
ωραίου, η ικανότητα να επικοινωνούμε με τους άλλους, το χάρισμα να τους
εμψυχώνουμε. Όλα αυτά επιβεβαιώνουν την ανάγκη για περισσότερη και βαθύτερη αυτογνωσία.

Η εκπαίδευση, λοιπόν, οφείλει να προσαρμόζεται συνεχώς στις αλλαγές της
κοινωνίας, χωρίς όμως να πάψει να μεταλαμπαδεύει στις νεώτερες γενιές τα
επιτεύγματα, τις θεμελιώδεις αρχές και τους καρπούς της ανθρώπινης εμπειρίας
και παράδοσης.

Κατά τη διάρκεια των συζητήσεων διατύπωσα μια πιο ριζοσπαστική πρόταση. Καθώς
η διά βίου μάθηση σταδιακά γίνεται πραγματικότητα, όλα τα νέα άτομα θα
μπορούσαν στην αρχή της εκπαίδευσής τους να έχουν μια «πίστωση χρόνου» που θα
τους δίνει τη δυνατότητα να σπουδάζουν για ορισμένα έτη. Από οικονομική άποψη,
η πίστωση αυτή θα καταγράφεται στο λογαριασμό ενός ιδρύματος, το οποίο θα
καθορίζει ένα «κεφάλαιο» που θα διατίθεται για κάθε άτομο και για ορισμένα
χρόνια. Καθένας θα μπορεί να χρησιμοποιεί το κεφάλαιό του ανάλογα με την
εκπαιδευτική του εμπειρία και τις προτιμήσεις του. Μέρος των χρημάτων αυτών θα
μπορούσε να μείνει αχρησιμοποίητο προκειμένου να δώσει στο άτομο τη δυνατότητα
να επωφεληθεί από τις ευκαιρίες που προσφέρει η διά βίου εκπαίδευση κατά τη
διάρκεια της μετασχολικής ζωής ή κατά την περίοδο της ζωής του ως ενηλίκου.
Κάθε άτομο θα μπορούσε να αυξήσει το κεφάλαιό του μέσω καταθέσεών του στην
«τράπεζα», κάνοντας, δηλαδή, ένα είδος αποταμίευσης για εκπαιδευτικούς σκοπούς.