Γέφυρα στον Ρήνο: Η εξωτερική πολιτική στην Ευρώπη των περιφερειών

Το πάρκο της «Ορανζερί» στο Στρασβούργο, που ξεκινάει από τα κτίρια του
Συμβουλίου της Ευρώπης και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, είναι ένα μικρό
κόσμημα της γαλλικής αρχιτεκτονικής κήπων, όπου η αρμονία των ανθρώπινων
παρεμβάσεων αφήνει περιθώρια για το ξέσπασμα της φύσης την άνοιξη.

Όμως εδώ και εκεί, στο εσωτερικό του πάρκου, χωμάτινοι όγκοι αλλάζουν ξαφνικά
το μέτρο, καλύπτοντας όσο γίνεται πιο διακριτικά οχυρωματικά έργα που βλέπουν
προς Ανατολάς. Ο «εχθρός», την εποχή που κατασκευάστηκαν, βρισκόταν περίπου
πέντε λεπτά από το πάρκο στην άλλη όχθη του Ρήνου. Στη διαδρομή μέχρι το
ποτάμι βρίσκεται ακόμα το στρατόπεδο της Λεγεώνας των Ξένων και λίγο πιο μέσα
στην πόλη βρίσκονται το Αρχηγείο της Στρατιάς και η Λέσχη των Αξιωματικών της
περιοχής. Στη γαλλική πλευρά, πριν από τη γέφυρα, υπάρχουν ακόμα σήμερα οι
συνοριακές εγκαταστάσεις, αλλά ο έλεγχος είναι εντελώς περιστασιακός, σχεδόν
ανύπαρκτος. Στην άλλη πλευρά της γέφυρας, εκεί που βρισκόταν κάποτε ο
«εχθρός», οι γερμανικές αρχές γκρέμισαν τις δικές τους συνοριακές
εγκαταστάσεις. Το μόνο σημάδι που δείχνει μετάβαση σε άλλο κράτος είναι δύο
μικρές τράπεζες, μία σε κάθε όχθη του ποταμού. Όταν σε λίγο καιρό κυκλοφορήσει
το ευρώ, φυσικά θα κλείσουν.

Γαλλία – Γερμανία

Στη γέφυρα η κίνηση είναι αρκετά πυκνή. Ειδικά τις πρωινές και τις
απογευματινές ώρες, η κίνηση πυκνώνει τόσο ώστε να δημιουργείται
μποτιλιάρισμα. Όσο και αν το ηλιοβασίλεμα στο ποτάμι προσφέρεται για
αναπολήσεις της ιστορίας, η πραγματικότητα των Γάλλων που επιστρέφουν κατά
εκατοντάδες από τις δουλειές τους διαταράσσει τον ρεμβασμό. Τι συνδέει σήμερα
αυτή η γέφυρα; Ασφαλώς τη Γαλλία με τη Γερμανία αλλά όχι μόνο, θα έλεγα, όχι
κυρίως. Συνδέει μια από τις πλουσιότερες, αν όχι την πλουσιότερη γαλλική
επαρχία, την Αλσατία, όπου η τοπική γερμανική διάλεκτος παραμένει ζωντανή, με
ένα από τα πλουσιότερα Lander της Γερμανίας, τη Βάδη – Βυρτεμβέργη, που κάνει
συχνή χρήση της αυτονομίας που του παρέχει το Ομοσπονδιακό Σύνταγμα για τις
δικές του εμπορικές συμφωνίες με άλλες κρατικές οντότητες. Για τον οδηγό που
διασχίζει τον Ρήνο, η γέφυρα συνδέει πάνω από όλα τους κατοίκους μιας πλούσιας
περιοχής με δική της οικονομική ζωή και εμφανείς πολιτιστικές ομοιότητες που,
τουλάχιστον στην περίπτωση της Αλσατίας, δείχνουν πιο έντονες από εκείνες που
διατηρεί με την υπόλοιπη Γαλλία.

Ευκαιρίες

Η παρατήρηση αυτή δεν αφορά αυτή την περίπτωση μόνο. Κατά μήκος των συνόρων
μεταξύ μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι κάτοικοι αξιοποιούν μέσω των μηχανισμών
της ενιαίας αγοράς, και βαθμιαία της οικονομικής ένωσης, τις ευκαιρίες κάθε
γειτονικής περιφέρειας πέρα από τα κρατικά σύνορα. Εάν χρησιμοποιούσε κανείς
τα κριτήρια των πρώτων θεωρητικών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, οι οποίοι
διέκριναν στην αύξηση των εμπορικών συναλλαγών, πολιτιστικών ανταλλαγών και
της επικοινωνίας γενικότερα την απαρχή μιας οικονομικής κοινότητας, τότε
περιοχές ολόκληρες θα εντάσσονταν στην κατηγορία αυτή, από τη Νοτιοανατολική
Αγγλία, τη Βόρεια Γαλλία και τις χώρες του Benelux μέχρι την κοιλάδα του Ρήνου
και από περιοχές του Βένετο, της Λομβαρδίας και του Πεδεμοντίου στην Ιταλία
και τις Γαλλικές Άλπεις, την Κυανή Ακτή μέχρι και την Καταλωνία⁽¹⁾.

Περιφέρειες

Η επαναφορά στο προσκήνιο των περιφερειών της Δ. Ευρώπης, ως οντοτήτων με
ολοένα και πιο ευδιάκριτο ρόλο στις οικονομικές και κοινωνικές διεργασίες της
ηπείρου, είναι αποτέλεσμα εξελίξεων σε διαφορετικά επίπεδα και ιστορικές
περιόδους. Θα πρέπει καταρχήν να υπενθυμίσει κανείς τη μορφολογία της μεγάλης
κεντρικής ευρωπαϊκής πεδιάδας, όπου η απουσία φυσικών εμποδίων διευκόλυνε
πάντα την επικοινωνία των λαών, αλλά και τη μεταβολή των κρατικών συνόρων. Θα
πρέπει να θυμηθεί ακόμη κανείς ότι η ευρωπαϊκή πολιτική οργάνωση, υπό τη μορφή
των σύγχρονων εθνικών κρατών, είναι προϊόν μιας πολύ πρόσφατης εποχής και πως
οι τοπικές και περιφερειακές αντιστάσεις στην επιβολή αυτής της μορφής
οργάνωσης συνεχίζουν να εκδηλώνονται και να μετρώνται τουλάχιστον με τη μορφή
εκλογικών αποτελεσμάτων.

Η Γερμανία

Τα ευρωπαϊκά εθνικά κράτη είδαν τον ρόλο τους να αναβαθμίζεται ουσιαστικά με
το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η αποτροπή του κινδύνου από τον άλλο
Συνασπισμό και η ανάγκη ανασυγκρότησης των οικονομιών τα κατέστησαν
αδιαφιλονίκητα μέσα για την παροχή ασφάλειας και την ανόρθωση της οικονομίας.
Είναι ενδιαφέρον ότι, σε αντίθεση με τους νικητές του πολέμου, η Γερμανία
οργανώθηκε από τους ιδρυτές της Δημοκρατίας στην περίοδο 1948-’49 σε
ομοσπονδιακή βάση, με τη μεταφορά σημαντικών εξουσιών στα ομοσπονδιακά κράτη.
Με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, τα Landers αναβίωσαν και στην
Ανατολική Γερμανία. Έτσι σήμερα, η Γερμανία είναι καλύτερα προετοιμασμένη να
βιώσει την εποχή των δια-περιφερειακών σχέσεων από τη Γαλλία (παρά τις
μεταρρυθμίσεις που εισήγαγε ο Μιτεράν και συνέχισε πρόσφατα ο Σιράκ) και ιδίως
την Ιταλία, όπου η τοπική αντίδραση στον κρατικό συγκεντρωτισμό απειλεί την
ενότητα της χώρας. Εξάλλου, οι ίδιοι οι Γερμανοί θεωρούν ότι ένα κράτος 80
εκατομμυρίων, αλλά με ισχυρή αποκέντρωση εξουσιών, διαταράσσει πολύ λιγότερο
τις ευαίσθητες ευρωπαϊκές ισορροπίες.

Αναβάθμιση

Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και της εδραίωσης της οικονομικής ένωσης, με
κορυφαίο βήμα τη νομισματική ενοποίηση, οι δύο κύριες υπηρεσίες που προσέφερε
το δυτικοευρωπαϊκό κράτος, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δηλαδή η εξασφάλιση
προστασίας από ορατούς εξωτερικούς εχθρούς και οικονομικής ευημερίας, έχουν
γίνει ­ παρά τον κρατικό έλεγχο που συνεχίζουν να ασκούν τα κράτη στους
αντίστοιχους διακρατικούς θεσμούς: ΝΑΤΟ και Ευρωπαϊκή Ένωση ­ λιγότερο
αισθητές στον μέσο Ευρωπαίο πολίτη. Παρά το γεγονός ότι η κεντρική κρατική
παρέμβαση θα συνεχίσει να είναι απαραίτητη για την εξισορρόπηση των κοινωνικών
διαφορών, την εξασφάλιση κοινωνικής πρόνοιας και μέριμνας, τη ρύθμιση
διαπεριφερειακών και τοπικών σχέσεων, τη φορολογία και την άμυνα, είναι εύλογο
να υποθέσει κανείς ότι με την πρόοδο της ενοποίησης οι ευρωπαϊκές περιφέρειες
θα αναβαθμίζονται.

Πολλές όψεις

Επειδή οι όψεις αυτής της πορείας είναι πολλαπλές, θα επικεντρώσω τις
εκτιμήσεις μου στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής. Οι ίδιες εξελίξεις που
αναβαθμίζουν τον ρόλο των τοπικών και περιφερειακών διεργασιών, οδηγούν στην
υποβάθμιση των παραδοσιακών θεμάτων εξωτερικής πολιτικής στην ιεράρχηση της
ευρωπαϊκής κοινής γνώμης. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, πλην του σοβιετικού
κινδύνου, η αναγωγή λόγω διπολισμού των διεθνών κρίσεων και συγκρούσεων σε
προβλήματα εθνικής ασφάλειας, έκανε τον Ευρωπαίο πολίτη ευαίσθητο έναντι
εξωτερικών προβλημάτων, πέραν εκείνων που αφορούσαν την προσωπική του ευημερία.

Συνέπειες

Η ραγδαία μείωση του ενδιαφέροντος για θέματα διεθνούς ασφάλειας έχει τρεις
τουλάχιστον συνέπειες. Πρώτον, οι κυβερνήσεις των ισχυρών ευρωπαϊκών δυνάμεων
που διαμορφώνουν την πολιτική της ηπείρου σε τέτοια θέματα, ενεργούν χωρίς
υψηλό πολιτικό κόστος για τις αποφάσεις τους, γεγονός που διευκολύνει την
προσαρμογή στις θελήσεις της αμερικανικής υπερδύναμης. Δεύτερον, τα ΜΜΕ έχουν
ακόμη ευκολότερο ρόλο στην καλλιέργεια παραστάσεων «εχθρών» και «φίλων».
Τρίτον, το ενδιαφέρον για την εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφάλειας
έχει μετατοπιστεί σε ζητήματα που έχουν άμεσες και αισθητές επιπτώσεις στις
τοπικές και περιφερειακές κοινωνίες ­ και στη ρύθμιση των οποίων οι αρχές
αυτών των κοινωνιών διεκδικούν αυξανόμενο ρόλο ­ όπως η παράνομη μετανάστευση
και οι πολιτικοί πρόσφυγες που ζητούν άσυλο, η διακίνηση ναρκωτικών, γενικά η
διεθνής εγκληματικότητα, η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των
μειονοτήτων κ.λπ. Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι η αναβάθμιση των περιφερειών
δεν έχει αποτυπωθεί ακόμα στους διακρατικούς ευρωπαϊκούς θεσμούς, επειδή ο
φόβος ορισμένων κυβερνήσεων για ενθάρρυνση αυτονομιστικών τάσεων κράτησε στο
περιθώριο τόσο την Επιτροπή Περιφερειών που δημιούργησε η Συνθήκη του
Μάαστριχτ όσο και το Συνέδριο Τοπικών και Περιφερειακών Αρχών του Συμβουλίου
της Ευρώπης.

Η Ελλάδα

Όσον αφορά την Ελλάδα, η απουσία κοινών συνόρων με μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης
την έχει κρατήσει, προς το παρόν, μακριά από τη δυναμική του περιφερισμού και
τις προκλήσεις που δημιουργεί. Από την άλλη πλευρά η τουρκική απειλή και η
έμφαση που η πολιτική ηγεσία του τόπου υποχρεωτικά δίνει στην παραδοσιακή
ενασχόληση της εξωτερικής πολιτικής, την άμυνα και την ασφάλεια, δημιουργεί
εντεινόμενα προβλήματα πρόσληψης των ελληνικών ευαισθησιών από την ευρωπαϊκή
κοινή γνώμη, και παράλληλα καθιστά πιο επιτακτική την ανάγκη αναβάθμισης του
ενδιαφέροντος για τα ζητήματα εκείνα που αγγίζουν αμεσότερα τον Ευρωπαίο
πολίτη. Η Τουρκία μόνο στο πεδίο της τρομοκρατίας προσπαθεί, αξιοποιώντας
όλους τους προπαγανδιστικούς της μηχανισμούς, να προσεγγίσει την κοινή
ευρωπαϊκή αντίληψη. Όμως, τα αρνητικά στερεότυπα που την κατατρέχουν σε όλες
τις άλλες πτυχές της νέας θεματικής τής εξωτερικής πολιτικής, παράνομη
μετανάστευση, ναρκωτικά – διεθνής εγκληματικότητα, εξόντωση μειονοτήτων,
παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, θα διευκόλυναν και θα έκαναν ίσως
αποτελεσματικότερη μια επανεξέταση της ελληνικής στρατηγικής, ειδικότερα εάν
συνεχιστούν οι προσπάθειες να βελτιωθεί ακόμη περισσότερο η διεθνής εικόνα της
χώρας μας στον τομέα της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

⁽¹⁾John Newhouse, «Europe’s Rising Regionalism» Foreign Affairs (τ.
76, 1, 1997), σελ. 67-84.

Ο Δ. Κώνστας είναι καθηγητής και πρέσβης εκ προσωπικοτήτων, μόνιμος
αντιπρόσωπος της Ελλάδος στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Οι απόψεις που
διατυπώνονται στο άρθρο αυτό είναι προσωπικές.