Η πολιτική τής υποψίας

Δεν είναι, βέβαια, η πρώτη φορά στη χώρα μας που το «κακό» για όλους
παρουσιάζεται σαν ευκαιρία για ορισμένους. Προτού καλά καλά ακουστεί η πρώτη
είδηση, κατήγοροι με ανακλαστικά αξιοθαύμαστα χαιρέτισαν την άτυχη έκβαση της
υπόθεσης Οτζαλάν ως απόδειξη ότι η δική τους πεποίθηση έγινε πλέον αλήθεια
γενική και υποχρεωτική για τους υπόλοιπους.

Και τι φάνηκε; Πως αυτό που υποψιάζονταν από καιρό τούς έκανε τη χάρη να μην
τους διαψεύσει. Προδοσία, υποτέλεια ή, έστω, ανικανότητα σε βαθμό προδοσίας ή
υποτέλειας. Η χαιρεκακία μετράει τα κέρδη της για λογαριασμό του Έθνους.
Επιτέλους, η κυβέρνηση (ή ένα τμήμα της) και ο επικεφαλής Πρωθυπουργός έδειξαν
πως δεν είναι τίποτα περισσότερο από επιζήμιοι. Δεν μένει λοιπόν παρά να βγουν
από τη μέση ή αν μείνουν ακόμη λίγο να φαντάζουν σαν χτυπημένοι από ανίατη
πάθηση. Ποιος θα ψηφίσει τους μελλοθάνατους;

Θέλετε μήπως να πείτε πως η κριτική και η αντιπολίτευση έχουν κάποιο όριο σε
ειδικές συνθήκες; Θα μπορούσε να καγχάσει κάποιος. Όχι, είναι η απάντησή μου.
Δεν είναι εκεί το ζήτημα. Δεν μιλώ για τη θεμιτή κριτική από κόμματα και
πολίτες σε χειρισμούς που ολοφάνερα ­ και ομολογημένα ­ ήταν λανθασμένοι. Μιλώ
για τη δυσπιστία εκείνη που θέλει οπωσδήποτε να δικαιωθεί και που στο τέλος
δικαιώνει το χειρότερο μέσα σε όλους τους Έλληνες, σε κάθε κυβέρνηση, ομάδα ή άτομο.

Πρόβλημα δυσπιστίας

Το πρόβλημα με τη δυσπιστία αρχίζει, όταν αυτή γίνεται από πάθος καθεστώς. Δεν
υπάρχουν τότε γνώμες, απόψεις, κόμματα, μουσικά συλλαλητήρια, κινητοποιήσεις
κ.λπ. ούτε Κοινοβούλιο και νόμοι. Υπάρχει μόνο ένας νόμος που δεν αίρεται: η
δυσπιστία, ταμπέλα σε κάθε μέτωπο και σε κάθε πράξη. Το παράξενο είναι ότι το
υπόγειο αυτό καθεστώς ευδοκιμεί σε έδαφος πλούσιο σε δημοκρατικά συστατικά και
από δημοκρατική ανοχή ­ δεν μπορεί κανείς να το αμφισβητήσει ­ η Ελλάδα δεν
στερείται καθόλου. Η άλλη όψη της ελληνικού τύπου δημοκρατίας είναι η
γενικευμένη καχυποψία. Για να το πω διαφορετικά: η άλλη όψη της δημοκρατίας
που δεν ξέρει να σταθμίζει και να αυτοελέγχεται είναι ο διάχυτος, ασύδοτος
ολοκληρωτισμός της κακής πίστης όλων προς όλους. Εξαιτίας της η χώρα υποφέρει
πολύ περισσότερο απ’ ό,τι εξαιτίας της αντίπαλης Τουρκίας, της αμφίρροπης
Ευρώπης, της άσπονδης Αμερικής.

Αλλά με τις ρίζες της δυσπιστίας δεν ξεμπερδεύει κανείς εύκολα, και σήμερα
χρειάζονται ενέργειες άμεσες. Μια ισχυρή δόση κριτικής επαγρύπνησης είναι
πάντα αναγκαία και αυτό δεν λείπει, ευτυχώς, όσο κι αν φωνασκούν ορισμένοι για
το αντίθετο. Θα ήταν δυνατό από τις διάφορες διαμαρτυρίες και επικρίσεις για
το κυβερνών κόμμα ή και για το ύφος ορισμένων επιτελών του να σταχυολογηθούν
οι πιο γόνιμες και εποικοδομητικές. Αυτό, όχι για να ενσωματωθούν στο κόμμα
της εξουσίας, αλλά για να ενταχθούν στην εθνική συνείδηση με όσα τουλάχιστον
δικαιώματα έχει και ο οποιοσδήποτε αξιωματούχος του κράτους. Κράτος είμαστε
όλοι εφόσον δεχόμαστε ότι κατ’ αρχήν ­ και ας μην μπούμε τώρα σε εναλλακτικές
συζητήσεις ­ μάς εκπροσωπεί το κράτος.

Προσβολές και ύβρεις

Αν, επομένως, ισχύει αυτό, τότε θα πρέπει να εξεταστεί πιο προσεκτικά η στάση
εκείνων που από τη μια καταγγέλλουν για δόλο και υποταγή άνευ όρων την
κυβέρνηση (πολιτικός λόγος) και, από την άλλη, σε παρενθέσεις ύφεσης ζητούν
ενότητα και ανασύνταξη της χώρας (εθνικός λόγος).

Θα έμοιαζε λογικό ή και ευγενές το να επιτίθεσαι και, παρ’ όλα αυτά, να
προσκαλείς τον αντίπαλο σε συζήτηση, αφού οι περιστάσεις το καλούν, αν από την
αρχή κιόλας η πρώτη κίνηση δεν είχε εξουδετερώσει τη δεύτερη. Όταν οι
προσβολές και οι ύβρεις αποτελούν την αφετηρία, δεν γίνεται στο τέρμα να
προκύψει καμιά συμφωνία.

Κάνει εντύπωση πραγματικά σε όσους ακόμη προλαβαίνουν να διαβάζουν τα διάφορα
αγγελτήρια πολιτικών διαζυγίων και κηδειών το ότι οι ίδιοι αυτοί που ωρύονται,
θρηνώντας από χαρά και πόνο, απολαμβάνοντας την ικανότητά τους να σπιλώνουν
επιδέξια με τσιτάτα, με αποφθέγματα, με σαρκασμούς που τους νομίζουν ίσως
αριστοφανικούς, και που δεν είναι, αλίμονο, γιατί δεν ξέρουν στο όνομα τίνος
γίνονται, όλοι αυτοί σε μια στιγμή μπορεί να το γυρίσουν ξαφνικά και να
φωνάξουν: φτάνει! ενότητα τώρα, ομοψυχία!

Μεταστρέφονται, φυσικά, κάποτε οι άνθρωποι μαζί με τις απόψεις τους (αν και οι
απόψεις με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα περιστροφής απ’ ό,τι οι άνθρωποι).

Δεν είναι απορριπτέο αυτό, κάθε άλλο. Αν το θέμα είχε προκύψει στον ιδιωτικό
χώρο η «παρεξήγηση» θα είχε λυθεί όπως ­ όπως, με αμοιβαίες επανορθώσεις,
ενδεχομένως και με ένα τσούγκρισμα των ποτηριών.

Αλληλοεξευτελισμένοι σύμμαχοι

Εδώ, όμως, πρόκειται για διένεξη δημόσια και παρά τα όποια μαγικά λόγια και
τις ανασκευές και τις συγκαλύψεις που επιστρατεύονται σε τέτοιες περιπτώσεις,
οι πληγές που προηγήθηκαν δεν θεραπεύονται από τη μια στιγμή στην άλλη. Θα
ήταν επιθυμία κοινή ίσως να μη μείνουν τα ίχνη, αλλά μένουν. Αυτή είναι η
πραγματικότητα. Δεν γίνεται να διασύρεις τον υποψήφιο σύμμαχό σου και κατόπιν
να τον καλείς σε κοινές και κρίσιμες ενέργειες, οι οποίες εξ ορισμού απαιτούν
κουράγιο, αποφασιστικότητα και μια δύναμη να ξεπερνάει τα ελαττώματά του,
ακριβώς επειδή ο εταίρος του τον ενθαρρύνει σ’ αυτό. Μεταξύ
αλληλοεξευτελισμένων συμμάχων, συμμαχία δεν υπάρχει, όπως δεν υπάρχει κυκλικός
χορός με μονόχειρες.

Ας ειπωθεί, επομένως, καθαρά. Ή θα εντοπιστούν από πριν τα κοινά σημεία όπου
πολίτες και κόμματα με διαφορετικές απόψεις μπορούν να συμφωνήσουν ή αν δεν
γίνει αυτό καλύτερα να μην αιωρείται, θολή και παραπλανητική, η εικόνα μιας
πιθανής συνέργειας κατόπιν εορτής.

Από βεβιασμένες, νευρικές μικροσυνεννοήσεις (που εγκυμονούν τις προστριβές του
επόμενου μήνα) γεμάτη η πολιτική ιστορία μας. Το ίδιο και η κοινωνική ζωή και
η καθημερινότητα. Κάθε τόσο μια αλληλοαμφισβήτηση, μετά το κουκούλωμα, κατόπιν
πάλι η ανοιχτή αναμέτρηση.

Δεν είναι περίεργο που οι νέοι απομακρύνονται απ’ αυτή τη μισοφωτισμένη
περιοχή της ίντριγκας που τους μεσόκοπους τούς ζωογονεί, είτε πολιτικοί είναι
αυτοί είτε δημοσιογράφοι είτε καλλιτέχνες και λόγιοι, γεμάτοι έξαρση οι
περισσότεροι, όταν αρχίζει η μάχη ανάμεσά τους, η μάχη των διασήμων μπροστά
στα μάτια των αφανών.

Το θέμα της ενότητας

Αλλά αρκετά με όλα αυτά. Δεν είναι λίγοι αυτοί που ενδιαφέρονται πραγματικά
για τη συγκέντρωση των δυνάμεων της χώρας. Και δεν θα πω, εν όψει κινδύνων,
αλλά εν όψει των δυνατοτήτων που υπάρχουν ακόμη. Αν είναι να συζητήσουμε
σοβαρά για ενότητα, οπωσδήποτε πρέπει να πάψουμε να συζητούμε γι’ αυτή σαν να
είναι επιβεβλημένη από τα ίδια τα «πράγματα». Από τους ίδιους τους μετέχοντες,
όχι από τα πράγματα φτιάχνεται η ενότητα.

Ενδοκομματικές ή διακομματικές συμμαχίες, παζάρια ηγετών και ηγετίσκων, όλα
τούτα έχουν, εννοείται, πολύ μικρότερη σημασία απ’ ό,τι έχει η ανίχνευση μιας
κοινής θέλησης που, χωρίς να απαλείφει τις διαφορές, θα τις υπερβαίνει
ζυγίζοντας κάθε φορά το εθνικό όφελος και κόστος. Και το εθνικό όφελος
προϋποθέτει την παραδοχή πως τόσο από την πλευρά των λεγόμενων ευρωπαϊστών όσο
και από εκείνη των λεγόμενων εθνοκεντρικών, καθώς και από κάθε άλλη πλευρά,
ορισμένες σκέψεις και προτάσεις αξίζει τον κόπο να συναντηθούν.

Δεν εννοώ πως περίπου όλα πρέπει να γίνουν περίπου ένα (ελληνική παρωδία
χεγγελιανισμού). Αντίθετα, το επείγον είναι η διάλυση της σύγχυσης και η ορθή
επιλογή αυτών που μπορούν να συμβιβαστούν.

Ο έξαλλος τουρκοφάγος ποτέ δεν θα συνδυαστεί με τον χαρτοφάγο τεχνοκράτη των
Βρυξελλών. Ο τύπος όμως του «σθεναρού» αναλυτή της ελληνοτουρκικής έντασης
μπορεί να συνδυαστεί με τον τύπο του ευέλικτου διπλωμάτη των ελληνοευρωπαϊκών
μεταπτώσεων. Υπό έναν όρο βεβαίως κι αυτός είναι ο όρος μιας στοιχειώδους
ειλικρίνειας.

Δεν είναι νοητό να θεωρείται συμφέρουσα η ένταξη στην ΟΝΕ και ταυτόχρονα να
λέγεται πως δεν πρέπει να το παρακάνουμε! Ή επιμένεις σε κάτι ουσιώδες ή το
παρατάς (προσκομίζοντας τα ανάλογα επιχειρήματα).

Το να βρίσκεται η χώρα του Ημιτελούς διαρκώς στη μέση είναι το πιο
καταστροφικό που μπορεί να της τύχει (για να μη μιλήσουμε και για το μικρόβιο
της αυτοκαταστροφής που κυκλοφορεί άνετα στα μεσοδιαστήματα).

Διπλωματία και σθένος

Συνεπώς, άλλη λύση δεν υπάρχει εκτός από τον συνδυασμό διπλωματίας και
σθένους. Μυαλά που ελίσσονται και ψυχές που αντέχουν. Για να επιτύχει η ένωση
αυτή χρειάζεται σαφής προσδιορισμός τού τι σημαίνει στην εξωτερική πολιτική να
περιμένει και να επαγρυπνά κανείς χωρίς να τον πιάνει ούτε η φαγούρα της
δράσης ούτε και η υπνηλία του εφησυχασμού. Μπορούμε να αντέξουμε στον πειρασμό
του ακαριαίου;

Πόσες φορές δεν υπέκυψαν οι Έλληνες στη ροπή τους να ξεκαθαρίσει ο ορίζοντας,
να τελειώσουν μια κι έξω (ή εδώ και τώρα) με τους διάφορους μπελάδες, ακόμη κι
αν ο μπελάς αφορούσε τον πόλεμο και την ειρήνη. Πρέπει όμως να πιστέψουμε πως
είμαστε ικανοί να μαθαίνουμε. Πρέπει να μάθουμε πώς ξεδιπλώνεται η στρατηγική
της εκκρεμότητας. Να κερδίζουμε χρόνο, υπολογίζοντας τις ώρες και τις μέρες.
Δείχνοντας κάπως ψυχροί και σίγουροι, εκεί που οι αντίπαλοι θα περίμεναν την
παραδοσιακή μας ανάφλεξη.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών