Οι άνθρωποι της σιωπής

Υπάρχει πρόβλημα αναλφαβητισμού στην Ελλάδα; Κι αν ναι, μήπως το πρόβλημα
περιορίζεται στους υπερηλίκους και επομένως η αντιμετώπισή του είναι μια
«πολυτέλεια δευτερεύουσας σημασίας» για το κοινωνικό σύνολο;

Αυτή την ερώτηση απηύθυναν ο Παναγιώτης Παπακωστόπουλος και ο Δημήτρης
Βεργίδης, όταν παρουσίαζαν τα αποτελέσματα της απογραφής του 1981 που
εμφάνιζαν 706.721 Έλληνες και Ελληνίδες, ηλικίας 10 χρόνων και πάνω, που δεν
πήγαν καθόλου σχολείο και 1.281.839 που δεν τελείωσαν τη στοιχειώδη εκπαίδευση
και θεωρούνταν αναλφάβητοι.

Από τότε πέρασαν αρκετά χρόνια. Το εκπαιδευτικό επίπεδο του πληθυσμού
βελτιώθηκε, πύκνωσαν οι τάξεις των Δημοτικών και των Γυμνασίων, πάνω από επτά
στους δέκα μαθητές ολοκληρώνουν το Λύκειο, αυξήθηκε ο αριθμός των νέων που
φοιτούν στην Τριτοβάθμια εκπαίδευση. Παρ’ όλα αυτά στα αποτελέσματα της
τελευταίας απογραφής (1991), αφήνουν το «αποτύπωμά» τους δύο στοιχεία που
φανερώνουν ότι η εκπαιδευτική μας πορεία κάνει τα βήματά της με «μολυβένια παπούτσια»:

* Αφενός ότι ο μισός περίπου πληθυσμός της Ελλάδας είναι υποεκπαιδευμένος,
αφού δεν κατέχει τις βασικές γνώσεις και δεξιότητες που η ίδια η πολιτεία έχει
θεσμοθετήσει και

* Αφετέρου ότι οι ισχυρισμοί του παρελθόντος (1979), ότι «ο αναλφαβητισμός
περιορίζεται κυρίως στους υπερηλίκους και επομένως είμαστε υποχρεωμένοι να
περιμένουμε τη βιολογική λύση του προβλήματος» είναι πέρα για πέρα λαθεμένοι
και αντιεπιστημονικοί. Η ανάγνωση του πίνακα 1, που αφορά την απογραφή του
1991, δείχνει καθαρά ότι ο αναλφαβητισμός αφορά τους μισούς κατοίκους της
χώρας μας και, βεβαίως, κατά κανέναν τρόπο δεν αφορά μόνο τους υπερηλίκους.

Σήμερα, δύο μόλις χρόνια από την απογραφή πληθυσμού του 2001, ποια είναι η
εκπαιδευτική μας κατάσταση στον κρίσιμο αυτό τομέα; Μια μεγάλη έρευνα του
Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) σχετικά με την έκταση και κυρίως τα παρεπόμενα
του αναλφαβητισμού που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα και ανακοινώνει τα
αποτελέσματά της στις 26 Φεβρουαρίου δίνει το στίγμα, κρούει τον «κώδωνα του
κινδύνου»: «Ο αναλφαβητισμός είναι ένα τείχος ντροπής που χωρίζει την κοινωνία
μας στα δύο».

Η έρευνα επισημαίνει ότι καταγράφεται ένα εξαιρετικά υψηλό ποσοστό
υποεκπαιδευμένων στον ελληνικό πληθυσμό. Έτσι, σήμερα, το ποσοστό των
ερωτώμενων, που δεν έχουν ολοκληρώσει την 9χρονη υποχρεωτική εκπαίδευση,
φθάνει το 44,8%.

Πιο συγκεκριμένα, το 12,2% των ερωτώμενων δεν έχει παρακολουθήσει καθόλου το
σχολείο ή έχει ολοκληρώσει μερικές τάξεις του Δημοτικού, το 26,7% έχει
ολοκληρώσει μόνο το Δημοτικό, το 9,1% από τους τελευταίους συνέχισε τις
σπουδές του για 1-2 χρόνια σε κάποια τεχνική / επαγγελματική σχολή, και οι
υπόλοιποι παρακολούθησαν απλώς μερικές τάξεις του Γυμνασίου.

Ας κάνουμε, όμως, μια «βαθιά βουτιά», στα παρεπόμενα του αναλφαβητισμού, που
καταγράφονται στο «φύλλο πορείας» εκατοντάδων χιλιάδων συμπολιτών μας,
οικοδομώντας πολλές φορές τον κοινωνικό τους αποκλεισμό:. Η έρευνα έδειξε ότι
από το σύνολο των υποεκπαιδευμένων, το 93,5% δεν μπορεί να ανταποκριθεί σε μία
τουλάχιστον από τέσσερις απλές δοκιμασίες. Οι δοκιμασίες αυτές ήταν οι εξής:

α) Κατανόηση ενός απλού κειμένου.

β) Καταγραφή των στοιχείων της συνάντησης με τον ερευνητή.

γ) Ανάγνωση ενός λογαριασμού της ΔΕΗ («Ποιο είναι το ποσό που πληρώνετε
για τη ΔΕΗ;») και

δ) Εκτέλεση ενός απλού αριθμητικού υπολογισμού στο λογαριασμό της ΔΕΗ
(«Ποιο είναι το συνολικό ποσό που πληρώνετε για τον Δήμο;»).

Ακόμη, από την έρευνα προέκυψε ότι το 69,5% των υποεκπαιδευμένων αντιμετωπίζει
δυσκολίες στην αυτοεξυπηρέτησή του σε μία τουλάχιστον από ορισμένες απλές
καθημερινές δραστηριότητες (κατανόηση οδηγιών χρήσης φαρμάκων και άλλων
προϊόντων, κατανόηση εγγράφων βιβλιαρίου τράπεζας, χρήση τηλεφωνικού
καταλόγου, σύνταξη επιστολής, ανάγνωση των πινακίδων στο δρόμο κ.τ.λ.) και το
46,2% αντιμετωπίζει προβλήματα στην αυτοεξυπηρέτησή του σε σχέση με μία
τουλάχιστον από τις εξής δημόσιες υπηρεσίες: Εφορίες, Ασφαλιστικά Ταμεία,
Νοσοκομεία, Δήμοι – Κοινότητες, ΟΤΕ, ΔΕΗ, Αστυνομία.

Σημαντικές δυσκολίες, που απαιτούν τη βοήθεια τρίτων, παρουσιάζονται επίσης
στην κατανόηση των οδηγιών χρήσης των φαρμάκων (42%) ή άλλων προϊόντων (32,7%)
στην κατανόηση των εγγραφών ενός βιβλιαρίου Τράπεζας (30,2%) και στη χρήση του
τηλεφωνικού καταλόγου (28,7%). Μικρότερα, αλλά όχι άνευ σημασίας, είναι τα
ποσοστά των ατόμων που, κατά δήλωσή τους, δυσκολεύονται να γράψουν ένα γράμμα
(22,2%), να διαβάσουν τις πινακίδες των δρόμων (18,9%), να χρησιμοποιήσουν τα
μεταφορικά μέσα (16,8%), να επιλέξουν ψηφοδέλτια στις εκλογές (15,4%) και να
υπολογίσουν αν τα ρέστα που τους δίνουν στις καθημερινές τους συναλλαγές είναι
σωστά (12,8%).

Όσον αφορά τις δραστηριότητες του ελεύθερου χρόνου παρατηρούνται σημαντικές
διαφορές μεταξύ όσων έχουν ολοκληρώσει 9ετή εκπαίδευση και όσων δεν έχουν. Η
συντριπτική πλειοψηφία και των δύο ομάδων παρακολουθεί τηλεόραση τουλάχιστον
μία φορά την εβδομάδα, όμως, καθημερινά παρακολουθεί το 92,6% των
υποεκπαιδευμένων έναντι του 84,4% των υπολοίπων. Επίσης η υποκειμενική αίσθηση
του καθημερινού χρόνου τηλεθέασης είναι διαφορετική ανάμεσα στις δύο
κατηγορίες: 3 ώρες και 20 λεπτά για όσους δεν έχουν ολοκληρώσει 9ετή
εκπαίδευση και 2 ώρες και 40 λεπτά για τους εκπαιδευμένους.

Σημαντικές διαφοροποιήσεις εμφανίζονται όσον αφορά την ακρόαση ραδιοφώνου και
την ανάγνωση εφημερίδων περιοδικών και βιβλίων, καθώς και την έξοδο σε
κινηματογράφο και την παρακολούθηση πολιτιστικών εκδηλώσεων. Όσοι έχουν
ολοκληρώσει 9ετή εκπαίδευση συμμετέχουν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό στις
δραστηριότητες αυτές από όσους δεν έχουν.

Ειδικότερα ως προς την ανάγνωση βιβλίων, είναι πολύ σαφής η διαφοροποίηση.
Αξίζει να σημειωθεί το ιδιαίτερα υψηλό ποσοστό (66,7% ή δύο στους τρεις) των
υποεκπαιδευμένων που δήλωσε ότι δεν διαβάζει βιβλία ποτέ, ενώ για όσους έχουν
ολοκληρώσει 9ετή εκπαίδευση το αντίστοιχο ποσοστό ανέρχεται σε 23,2%.

Ο αναλφαβητισμός είναι ένα φαινόμενο που αναπαράγεται, καθώς η εκπαίδευση των
παιδιών εξαρτάται στενά από το εκπαιδευτικό επίπεδο των γονιών τους. Το 86%
των ερωτώμενων των οποίων ο πατέρας δεν πήγε στο σχολείο, δεν έχουν
ολοκληρώσει την 9χρονη εκπαίδευση, και στην περίπτωση που η μητέρα δεν έχει
πάει στο σχολείο, το ποσοστό φτάνει το 79,9%.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) τον Μάιο –
Ιούλιο 1998, σε δείγμα 5.147 Ελλήνων πολιτών, ηλικίας 15 ετών και άνω.

Την επιστημονική επίβλεψη είχαν ο Γεράσιμος Τσιώκος, (Γενική Γραμματεία Λαϊκής
Επιμόρφωσης), ο Δημήτρης Βεργίδης, καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών, ο Ηλίας
Νικολακόπουλος, καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ τον διοικητικό συντονισμό
είχε ο Σωκράτης Καμπουρόπουλος, υπεύθυνος Παρατηρητηρίου Βιβλίου του ΕΚΕΒΙ.