ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τα τείχη και τα κείμενα

Ο Μπόρχες στο βιβλίο του «Οι μεταμορφώσεις της χελώνας» («Το τείχος
και τα βιβλία) αναρωτιέται αν είναι τυχαίο που ο Κινέζος αυτοκράτορας
Σιχ Χουάγκ Τι είναι το ίδιο πρόσωπο που διέταξε να κτιστεί το Σινικό Τείχος
και να καούν όσα βιβλία είχαν γραφτεί πριν από αυτόν.

Έτσι, γράφει ο Μπόρχες, «το κάψιμο των βιβλίων και το χτίσιμο του
τείχους μπορεί να είναι πράξεις που κατά κάποιον τρόπο
αλληλοακυρώνονται». Ο χρόνος ­ πρωταρχικό υλικό του οικοδομήματος ­
εγγράφεται στην ιστορία του, στην απλή ιστορία της καθημερινής ζωής. Η
αρχιτεκτονική, ιδιαίτερα εξαρτημένη τέχνη, κτίζει με «τον άλλο» και για τον
«άλλο» και διαχειρίζεται με παράξενο τρόπο τη μνήμη… Μια ατέλειωτη σειρά από
περιορισμούς τη χαρακτηρίζει. Η παρουσία του νομοθέτη, του χρηματοδότη, του
κατοίκου, του γείτονα, του εργολάβου, του οικοδόμου είναι καθοριστική. Η
ιστορία, η βιωμένη, η γραπτή, η ιστορία της γειτονιάς και της πόλης επηρεάζει
σημαντικά το αρχιτεκτονικό έργο. Η παράδοση, κάθε αρχιτεκτονική που προηγήθηκε
­ ή που «κυκλοφορεί» τη στιγμή του σχεδιασμού ­, βαραίνει αφόρητα τη συνθετική διαδικασία.

Ο Flaubert συμβουλεύει τους λογοτέχνες: «Όταν θα έχεις αποκτήσει τις
βασικές σου γνώσεις για την ιδιαιτερότητα του τόπου σου,
άφησε τα βιβλία και άρχισε τη σύνθεση, ας μη χανόμαστε στην
αρχαιολογία που είναι, καθώς πιστεύω, γενική και ολέθρια
στάση της γενιάς που έρχεται…».

Η αρχιτεκτονική συνδέεται με τη μνήμη, με σχέσεις που θυμίζουν τον έρωτα, όπως
τον περιγράφει η Διοτίμα στο «Συμπόσιο» του Πλάτωνα. Όπως ο Έρωτας ­ γιος του
Πλούτου και της Πενίας ­ έτσι και η Αρχιτεκτονική κινείται ανάμεσα στη γνώση
και στην άγνοια, ανάμεσα στη μνήμη και στη λήθη. Επιλέγοντας, με λόγο, τη
μνήμη ή τη λησμοσύνη, καταλύονται τα στερεότυπα και αποκαθίσταται μια σχέση
ιδιόμορφη ανάμεσα στη δέσμευση και την ελευθέρια.

Ο J.L. Godard γράφει στο τελευταίο του βιβλίο:

Όποιος θέλει να θυμάται

πρέπει να έχει εμπιστοσύνη

στη λησμονιά

να διακινδυνεύει την απόλυτη

/ λησμονιά

και τότε

αυτή η ωραία σύμπτωση

γίνεται ανάμνηση.

Η μνήμη στην αρχιτεκτονική πράξη δεν θα πρέπει να λειτουργεί σαν «άγκυρα», για
να παραφράσω τον ποιητή Halil Guibran, αλλά σαν «κατάρτι», σαν πρόσκληση για
εξερεύνηση και περιπέτεια…

Η δημιουργική ανάμνηση προϋποθέτει βαθιά γνωριμία με πραγματικούς χώρους ζωής
και όχι με απατηλές εικόνες τους. Προϋποθέτει επίσης συνεχή ενημέρωση, σχετική
με την ιστορία, τη θεωρία και την κριτική της αρχιτεκτονικής. Όταν τα
περιοδικά λειτουργούν σαν φιγουρίνια για εύκολες αποσπασματικές αντιγραφές
μορφών, οδηγούν στον απάνθρωπο και στείρο εκλεκτικισμό, σ’ ένα «πουκάμισο
αδειανό»… Ο ηλεκτρονικός σχεδιασμός, η φωτογραφία με τις πολλαπλές
δυνατότητες επεξεργασίας της, η πλασματική, εικονική πραγματικότητα… (video,
slides, virtual art) όλα τα σύγχρονα μέσα που αναφέρονται στο οικοδόμημα,
εξελίσσονται με ρυθμούς εξαντλητικούς τα τελευταία χρόνια.

Πρόκειται από τη μία για τον χώρο που χτίζεται με τείχη και από την άλλη για
τον χρόνο που ιστορείται με, γραπτά, σχέδια ή άλλα υποκατάστατα του κτίσματος.
Μήπως όμως πρόκειται για τις δύο όψεις του ίδιου προσώπου, τις δύο όψεις της μνήμης;

Το απόφθεγμα του Victor Hugo στην «Παναγία των Παρισίων»: «Το βιβλίο θα
σκοτώσει το κτίριο», γίνεται πάλι επίκαιρο, με τις νέες
δυνατότητες που προσφέρουν τα μέσα παρουσίασης του αρχιτεκτονικού έργου, καθώς
και τις παρανοήσεις, που οφείλονται σ’ έναν βαθμό στην ταχύτητα και τη δύναμη
της πληροφόρησης… Τα τείχη χωρίς ιστορία; Η ιστορία χωρίς τείχη; Το δίλημμα
το έλυσε αυταρχικά ο αυτοκράτορας Σιχ Χουάγκ Τι. Οι εξουσίες κάθε τύπου
καθορίζουν σχέσεις που παραμορφώνονται και αλλοιώνονται από σκοπιμότητες.
Σχέσεις δραματικές: επιθυμίας, ανασφάλειας, φόβου, ανταγωνισμού, απελπισίας.
Σχέσεις δύσκολες και εύθραυστες…

Ο πλασματικός χώρος αντικαθιστά τους πραγματικούς χώρους ζωής, η
«αναπαράσταση» επιβάλλεται και κλέβει την «παράσταση». Οι ψευδοχώροι
γοητεύουν, η πλαστή και άγονη εικόνα επιβάλλει την παρουσία της και από μέσο
γίνεται σκοπός. Η εικονική πραγματικότητα, νέα κατάκτηση της τεχνολογίας, πέρα
από τις αναμφισβήτητες διευκολύνσεις που προσφέρει στον σχεδιασμό, στήνει
συχνά παγίδες σε αυτούς που επιλέγουν προτάσεις και αποφασίζουν για το μέλλον
των πόλεων. Τότε, όταν το ύφος και το ήθος του «κειμένου» ή του κτίσματος
διαβρώνονται από εξουσιαστικές δυνάμεις, ο χρόνος αιχμαλωτίζεται και ο χώρος
μεταμορφώνεται σε τείχος θανάτου.

Ίσως, γράφει ο Μπόρχες, το τείχος να μην ήταν παρά μια μεταφορά.
Ίσως, ο Σιχ Χουάγκ Τι να καταδίκασε αυτούς που
λάτρευαν το παρελθόν σε μια καταδίκη και σ’ ένα έργο τόσο απέραντο όσο
το παρελθόν, εξίσου ανόητο και εξίσου άχρηστο. Ίσως, το
τείχος να μην ήταν παρά μια πρόκληση…

Είναι το τέλος; «Η σκληρή κατάργηση της ιστορίας» και αν σκεφτεί κανείς
ότι το τείχος στον χώρο και η φωτιά στον χρόνο δεν ήταν παρά «φράγματα
μαγικά, που σκόπευαν στην παρεμπόδιση και στη προφύλαξη από τον θάνατο»…

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.