Το νέο πρόσωπο του Έλληνα αγρότη

Για τον Ολλανδό αγρότη η πρώτη κίνηση το πρωί είναι να πατήσει το κουμπί
και να ανοίξει τον ηλεκτρονικό υπολογιστή του. Θα περάσει κάμποση ώρα μπροστά
στην οθόνη παρακολουθώντας τις κλιματολογικές αλλαγές και προγραμματίζοντας
τις αγροτικές εργασίες που του επιτρέπει ο καιρός, το λίπασμα που θα
χρησιμοποιήσει και, γενικά, όσα ακριβώς χρειάζεται να κάνει «για να
μεγιστοποιήσει το κέρδος του».

Για τον μέσο Έλληνα αγρότη που διαθέτει μια έκταση 30-50 στρεμμάτων, οι
προτεραιότητες είναι άλλες. Περισσότερο τον απασχολεί να συντηρηθεί παρά, να
δει ανταγωνιστικά τους συναδέλφους του. Έτσι, κατατάσσεται στο «νότιο» μοντέλο
αγρότη, που στόχο έχει να «τα βγάλει πέρα».

Ποιος είναι σήμερα ο Έλληνας αγρότης; Το προφίλ του καταγράφεται μέσα από τη
μελέτη που έκανε το Ινστιτούτο Αστικής και Αγροτικής Κοινωνιολογίας του
Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ), στα πλαίσια της Έκθεσης Πολιτικής
και Προσανατολισμού για τον τομέα της γεωργίας που υπέβαλε το Πανεπιστήμιο της
Πάτρας στο υπουργείο Εθνικής Οικονομίας. Ο στόχος είναι να γίνουν οι
απαραίτητες διορθωτικές κινήσεις, ώστε η «μάχη» που θα δώσει ο Έλληνας αγρότης
με τον Ευρωπαίο για το πακέτο Σαντέρ να γίνει επί ίσοις όροις.

Μείωση

Το πρώτο συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι από το 1961 οι κάτοικοι των
αγροτικών περιοχών μειώνονται συνεχώς. Τα τελευταία έξι χρόνια, όμως,
παρατηρείται μια σημαντική επιβράδυνση αυτής της μείωσης, που καταλήγει σε μια
σταθεροποίηση του αγροτικού πληθυσμού στο 22,6% του συνολικού πληθυσμού
(περίπου 2,3 εκατομμύρια άνθρωποι).

Όμως, δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί είναι αγρότες. Υπολογίζεται ότι οι
απασχολούμενοι στον πρωτογενή αγροτικό τομέα είναι 765.000 σε όλη την Ελλάδα ­
το 76,8% των οποίων μένει σε αγροτικές περιοχές.

«Σήμερα στην Ελλάδα υπάρχουν τρία είδη γεωργίας. Η παραδοσιακή, η
πολυαπασχολούμενη και η εκσυγχρονισμένη γεωργία», λέει ο επιστημονικός
συνεργάτης του ΕΚΚΕ κ. Απόστολος Παπαδόπουλος, που μαζί με τον διευθυντή του
Ινστιτούτου Αστικής και Αγροτικής Κοινωνιολογίας του ΕΚΚΕ κ. Χαράλαμπο Κασίμη
και τον επιστημονικό συνεργάτη του Κέντρου κ. Σπυρίδωνα Στραβοράβδη
πραγματοποίησαν τη μελέτη για το προφίλ του Έλληνα αγρότη.

Παραδοσιακή

Οι αγρότες που ανήκουν στην πρώτη κατηγορία ζουν και εργάζονται σε περιοχές
όπως η Ήπειρος, το Αιγαίο, τα ορεινά της Κρήτης και της Πελοποννήσου.
Πρόκειται για ανθρώπους που διατηρούν τις εκτάσεις, που συνήθως ανήκουν στην
οικογενειακή περιουσία, για λόγους παραδοσιακούς με σκοπό απλώς την
αυτοσυντήρησή τους.

Πολυαπασχολούμενη

Η δεύτερη ομάδα είναι και η πολυπληθέστερη. Ο κ. Παπαδόπουλος κάνει λόγο για
αγρότες που συναντώνται κυρίως στις πεδινές ή παράκτιες περιοχές (π.χ.
περιαστική ζώνη Κορινθίας) που δεν περιορίζονται μόνο στη γεωργία, αλλά κάνουν
και άλλες δουλειές. Η διαφορά σε σχέση με το παρελθόν είναι ότι ενώ μέχρι τα
μέσα της δεκαετίας του ’80 η πολυαπασχόληση περιοριζόταν στον άνδρα, σήμερα
παρατηρείται η τάση να πολυαπασχολούνται η σύζυγος και τα υπόλοιπα μέλη της
οικογένειας. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο αριθμός των πολυαπασχολούμενων μελών
της οικογενειακής εκμετάλλευσης σχεδόν διπλασιάστηκε από το 1988 φτάνοντας το
22,8%, την ίδια στιγμή που ο αριθμός των αρχηγών της οικογένειας που
πολυαπασχολείται μειώθηκε. «Η κρίση, αλλά και η αύξηση των καταναλωτικών
αναγκών, έχει οδηγήσει την αγροτική οικογένεια να στηρίζεται και σε άλλες
δραστηριότητες», λέει ο κ. Παπαδόπουλος.

Η εκσυγχρονισμένη

Υπάρχουν, όμως, και οι αγρότες που ανήκουν στην εκσυγχρονισμένη γεωργία. Είναι
αυτοί που μοιάζουν περισσότερο με το δυτικοευρωπαϊκό μοντέλο. Συναντώνται,
κυρίως, στην Κεντρική και Ανατολική Μακεδονία και στη Θεσσαλία και έχουν ως
κύριο χαρακτηριστικό τους ότι διαθέτουν πολύ μεγάλες εκτάσεις. Είναι αγρότες
που επιθυμούν να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη τους, που στηρίζονται στη λογική
«παράγω όσο το δυνατόν περισσότερα, ώστε να έχω όσο το δυνατόν περισσότερα».

Μόρφωση

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια βελτίωση του μορφωτικού επιπέδου των
αγροτών. Το 1985 το 87,14% των αγροτών είχε τελειώσει μόνο το Δημοτικό, ενώ το
6,57% δεν είχε πάει καθόλου σχολείο. Δώδεκα χρόνια μετά ο αριθμός των
αποφοίτων Δημοτικού έχει μειωθεί (79,66%), όπως και ο αριθμός όσων δεν έχουν
πάει καθόλου σχολείο (4,11%). Μάλιστα, σήμερα περίπου 9.300 αγρότες έχουν
πανεπιστημιακό πτυχίο.

Οι γυναίκες, παρότι είναι περισσότερες από τους άνδρες στον αγροτικό πληθυσμό
(αναλογία περίπου 51-49%), εντούτοις εξακολουθούν να δουλεύουν σε βοηθητικές
εργασίες και, σε πολλές περιπτώσεις, χωρίς να πληρώνονται. Περίπου 7 στις 10
γυναίκες που απασχολούνται στον αγροτικό τομέα δεν αμείβονται, όμως το γεγονός
ότι ο αριθμός των γυναικών που κρατούν τα ηνία των αγροτικών εκμεταλλεύσεων
έχει διπλασιαστεί τα τελευταία χρόνια, προκαλεί αισιοδοξία ότι θα βελτιωθεί
και άλλο η θέση τους.

Οι ερευνητές κατέληξαν σε έξι βασικές προτάσεις προς το υπουργείο Εθνικής
Οικονομίας ώστε να βελτιωθεί το προφίλ του Έλληνα αγρότη, ιδίως εν όψει της
«Ατζέντας 2000».

Καταρχήν συμφώνησαν ότι χρειάζεται να ενισχυθεί η εγκατάσταση των νέων αγροτών
με μια σειρά μέτρων, όπως η χαμηλότοκη δανειοδότηση, η φορολογική απαλλαγή
μεταβιβάσεων γης και η ενίσχυση της πρόωρης συνταξιοδότησης. Οι ερευνητές Δ.
Δαμιανός, Χ. Κασίμης, Μ. Ντεμούσης και Δ. Σκούρας του Τμήματος Οικονομικών
Επιστημών του Πανεπιστημίου Πατρών προτείνουν ακόμα να βελτιωθεί η
επαγγελματική κατάρτιση των νέων αγροτών με σχεδιασμό και παροχή εναλλακτικής
κατάρτισης που θα εξασφαλίζει την ισορροπία μεταξύ θεωρητικής και πρακτικής
δραστηριότητας παράλληλα με περιόδους μαθητείας σε επιλεγμένους αγρούς με
εκπαιδευτικά σχέδια υπό την επίβλεψη γεωπόνων. Στις προτάσεις για την
επαγγελματική κατάρτιση υπάρχει και η δημιουργία ενός ειδικού αυτόνομου
οργανισμού για τη γεωργική εκπαίδευση, καθώς και η κατάρτιση και η παροχή
κινήτρων στους νέους αγρότες για την παρακολούθηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων.

Επίσης προτείνεται η ενίσχυση των πρωτοβουλιών ανάπτυξης οικονομικών
δραστηριοτήτων του δευτερογενή και τριτογενή τομέα στον αγροτικό χώρο με την
καταπολέμηση της αυξανόμενης ανεργίας και την εξασφάλιση συμπληρωματικής
απασχόλησης στο πλεονάζον εργατικό δυναμικό. Ως θέματα άμεσης προτεραιότητας
τίθενται η ενίσχυση της θέσης και του ρόλου της γυναίκας στην αγορά εργασίας,
η αντιμετώπιση του μικρού και πολυδιάσπαρτου κλήρου με κίνητρα συνδιαχείρισης
αγροτικών εκμεταλλεύσεων και αντικίνητρα για τη χρήση της αγροτικής γης από μη
αγρότες, καθώς και η διαμόρφωση ενός θεσμικού πλαισίου για την ένταξη του
ξένου εργατικού δυναμικού.

Το 45% της αμειβόμενης εργασίας στη γεωργία προσφέρεται από τους μετανάστες. Η
μαζική είσοδος ξένων μεταναστών στην Ελλάδα, στις αρχές της δεκαετίας του ’90,
είχε τις επιπτώσεις της και στον αγροτικό τομέα, με αποτέλεσμα τα στοιχεία να
λένε ότι οι παράνομοι ξένοι εργάτες έχουν υποκαταστήσει περίπου το 5,8% των
εργασιών που είχαν οι Έλληνες.

Πάντως, σύμφωνα με τα στοιχεία του Ινστιτούτου Αστικής και Αγροτικής
Κοινωνιολογίας του ΕΚΚΕ, παρότι η ανεργία στον αγροτικό πληθυσμό αυξάνεται
σημαντικά, εντούτοις εξακολουθεί να είναι χαμηλότερη από αυτή που παρατηρείται
στον αστικό χώρο. Έτσι, με βάση τις Έρευνες Εργατικού Δυναμικού, στις
αγροτικές περιοχές υπάρχουν 55 άνεργοι στους 1.000 απασχολούμενους (το
αντίστοιχο νούμερο το 1981 ήταν 12), την ίδια στιγμή που στο σύνολο της χώρας
αντιστοιχούν 115 άνεργοι στους 1.000 απασχολούμενους (έναντι 42 το 1981).

«Ο σημερινός Έλληνας αγρότης χρησιμοποιεί περισσότερη τεχνολογία απ’ ό,τι
απαιτεί το μέγεθος της εκμετάλλευσης και η ένταση της εργασίας. Χρησιμοποιεί
σημαντικό αριθμό λιπασμάτων και εκμεταλλεύεται τις χρηματοδοτήσεις», λέει ο κ.
Παπαδόπουλος από το ΕΚΚΕ. «Όμως, δεν έχει τα ίδια χαρακτηριστικά με τον
Δυτικοευρωπαίο αγρότη. Περισσότερο τον απασχολεί η διατήρηση της ύπαρξής του
παρά η επιχειρηματικότητα. Στην Ελλάδα η γεωργία είναι τμήμα του αγροτικού
τρόπου ζωής, όμως στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες ο αγρότης είναι και
επιχειρηματίας, που έχει αποδεσμευτεί από τις παραδοσιακές συνήθειες που
επιτάσσει ο αγροτικός τρόπος ζωής».