ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το κουτί της Πανδώρας

Η μόνιμη κρίση της Παιδείας διαιωνίζεται. Πού οφείλεται όμως η πρόσφατη
έκρηξη; Θα επιχειρήσω μία επιγραμματική απάντηση, με βάση τον νόμο 2525/97,
που ορίζει το νομοθετικό πλαίσιο του Ενιαίου Λυκείου. Ειδικότερα την πρόσβαση
στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.

ΛΟΙΠΟΝ: Το 2000 καταργούνται οι Γενικές Εξετάσεις. Η πρόσβαση στην Τριτοβάθμια
Εκπαίδευση θα γίνεται με βάση το Απολυτήριο του Ενιαίου Λυκείου. Η εγγραφή,
κατά τον νομοθέτη, θα γίνεται «χωρίς ηθική, ψυχική ταλαιπωρία και οικονομική
εξόντωση». Χαράς Ευαγγέλια! Όμως «η αξιολόγηση των μαθητών θα αποτελεί
αναπόσπαστο μέρος της διδακτικής διαδικασίας». Σωστό; Σωστό και δίκαιο! Αλλά
με ποιες διαδικασίες; Με διαγνωστικές δοκιμασίες στην αρχή του σχολικού έτους.
Με αξιολόγηση κατά τη διάρκεια του τετραμήνου. Με ενδιάμεσες γραπτές
εξετάσεις. Με εργασίες εμπέδωσης. Με συνθετικές εργασίες. Με γραπτές
προαγωγικές και απολυτήριες εξετάσεις. Και για το αδιάβλητο του συστήματος,
«θα τηρείται φάκελος επιδόσεων και δραστηριοτήτων του μαθητή». Καλά οι
επιδόσεις! Αλλά ο «φάκελος δραστηριοτήτων» τι σηματοδοτεί;

Τι συνάγεται από τα προηγούμενα; Σχολείο ψυχικής ηρεμίας, δημιουργίας και
συλλογικότητας; Μάλλον φορντικό εργοστάσιο ανταγωνισμού και ελέγχων. Πράγματι,
προς τι όλα αυτά; Για την απόκτηση Απολυτηρίου, που θα επιτρέπει την εγγραφή
σε κάποιο ΑΕΙ. Συνέπειες: άγχος, ανταγωνιστικότητα, παπαγαλία, ατομισμός. Και
τα φροντιστήρια και τα ιδιαίτερα να ευδοκιμούν στη χώρα της Φαιδράς
Πορτοκαλέας. Και η ξεκούραση, ο ύπνος και το παιχνίδι;

Θα υπάρχει όμως ­ κατά τον Νόμο ­ ελεύθερη πρόσβαση στα Πανεπιστήμια: όσοι
υποψήφιοι, τόσες θέσεις! Ας το ελπίσουμε. Εδώ όμως, υποκρύπτεται μια
ουρανομήκης υποκρισία. Ήδη, από την Τρίτη Γυμνασίου, ο μισός σχεδόν μαθητικός
πληθυσμός θα σταλεί, με ή παρά τη θέλησή του, στα Τεχνολογικά Επαγγελματικά
Εκπαιδευτήρια (ΤΕΕ). Τι παρέχουν τα ΤΕΕ; Επαγγελματική εκπαίδευση έως τεσσάρων
ετών (αλλού ο νόμος μιλάει για τρία έτη). Ποιοι θα γίνουν λοιπόν
«επιστήμονες»; Όχι βέβαια και κατ’ ανάγκην οι περισσότερο ευφυείς.
Οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον, φροντιστήρια και ιδιαίτερα θα παίζουν
ουσιαστικό ρόλο στην «επίδοση». Και ποιοι θα σταλούν στα ΤΕΕ να γίνουν
«τεχνίτες»; Όχι κατ’ ανάγκην οι λιγότερο ευφυείς, αλλά αυτοί που δεν θα είναι
δυνατόν να βοηθούνται από τους γονείς τους και που δεν θα μπορούν να πληρώσουν
φροντιστήρια και ιδιαίτερα. Ένταση συνεπώς του σημερινού ταξικού χαρακτήρα της
Παιδείας. Γελοιοποίηση του ισχυρισμού περί ίσων ευκαιριών.

Η δημοκρατία στο σχολείο, ως προς τον μαθητικό πληθυσμό, ακυρώνεται από τους
αδιάκοπους ελέγχους και τον εγγενή ανταγωνισμό. Και το διδακτικό προσωπικό; Θα
μπορεί να λειτουργήσει συλλογικά, άρα δημοκρατικά και με την ορθή έννοια
αποδοτικά; Εδώ φθάνουμε στην αξιολόγηση των εκπαιδευτικών που θα αφορά «όλους
τους τύπους και μορφές σχολείων». Και η αξιολόγηση θα ασκείται από τους
διευθυντές των σχολικών μονάδων, τους προϊσταμένους Διευθύνσεων και Γραφείων,
τους σχολικούς συμβούλους και το Σώμα Μονίμων Αξιολογητών (ΣΜΑ). Με όλη αυτή
την κουστωδία επαγρυπνητών, για ποια δημοκρατία μιλάμε; Και πώς θα
λειτουργήσει ελεύθερα ο εκπαιδευτικός, όταν θα ζει στο άγχος και στην
αβεβαιότητα; Και μια ερώτηση προς τον κύριο Αρσένη: Μετά τους Ράμπο της
Εφορίας, τους Αδιάφθορους του Οικονομικού Εγκλήματος κ.λπ. θα έχουμε και τους
υπεράνω όλων Αξιολογητές! Και ποιος θα αξιολογήσει τους Αξιολογητές; Και ποιος
τους Αξιολογητές των Αξιολογητών; Ad Infinitum!… Τι θα χρειαζόταν μία
πράγματι ανθρωπιστική – δημοκρατική Παιδεία; «Αξιολόγηση» μαθητών και
καθηγητών συλλογική, με βάση μια οργανωμένη δημοκρατία στο σχολείο. Νέα βιβλία
χωρίς τον άχρηστο όγκο, τη σαβούρα και τον ψευτομοντερνισμό που εκτρέφει την
παπαγαλία. Ανάδειξη του ουσιώδους, της μεθόδου. Καλλιέργεια της κρίσης.
Αναβάθμιση των υποβαθμισμένων ανθρωπιστικών μαθημάτων (π.χ. σήμερα, 2 ώρες
Θρησκευτικά, 2 ώρες Ιστορία και 2 ώρες για το σύνολο: Αισθητική, Στοιχεία
Θεατρολογίας, Μουσική και Καλλιτεχνικά, και αυτά προαιρετικά). Τέλος,
αποδέσμευση του Απολυτηρίου από την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Το τελευταίο θα
μείωνε τον ανταγωνισμό και το άγχος.

Τα προηγούμενα θα μείωναν την ένταση και θα υποβάθμιζαν την παρεχόμενη
παιδεία. Όμως, δεν θα έλυναν το πρόβλημα. Η αντιδημοκρατική – αντιανθρωπιστική
τάση θα συνεχιστεί. Γιατί; Επειδή η Παιδεία δεν είναι κάποιο νεφελώδες Αγαθόν,
το οποίο, όπως το μάννα του Ιεχωβά, θα πίπτει εξ ουρανού επί πλουσίους και
πένητες. Η Παιδεία ανταποκρίνεται στις ανάγκες της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας
μας: στις ανάγκες της παραγωγής, της διοίκησης και των υπηρεσιών. Αλλά στη
σημερινή φάση της κεφαλαιοκρατικής ανασυγκρότησης, ο ανταγωνισμός έχει πλέον
θεσμοθετηθεί ως η θεμελιώδης κοινωνική σχέση (βλ. Μάαστριχτ, Άμστερνταμ,
«Οδηγίες», κ.λπ.). Βιομηχανίες, Τράπεζες, Επιχειρήσεις, αν δεν είναι
ανταγωνιστικές, πεθαίνουν. Αντίστοιχα και οι εργαζόμενοι: θα είναι διά βίου
απασχολήσιμοι. Αν μείνουν άνεργοι, φταίουν αυτοί. Στον κόσμο αυτό, ας
απωλέσουν κάθε ελπίδα.

Και η Παιδεία; Η παρούσα κυβέρνηση, πιστή στη λογική του νεοφιλελευθερισμού,
επιχειρεί μια τεχνοκρατική – αντιδραστική τομή. Κοινωνία ανταγωνιστική πολλών
ταχυτήτων. Παιδεία ανταγωνιστική, πολλών ταχυτήτων. Η κυβέρνηση άνοιξε το
κουτί της Πανδώρας. Αν έμεινε στον «πάτο» του η Ελπίδα, αυτή είναι οι μαθητές
και οι καθηγητές. Αυτοί φαίνεται να διαισθάνονται το τι κοινωνία τούς ετοιμάζουμε.

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.