ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Περί ηθογραφίας

Είδα πριν από λίγον καιρό στη Θεσσαλονίκη και στο θέατρο «Αμαλία» που στεγάζει
εδώ και χρόνια την Πειραματική Σκηνή της «Τέχνης» που διευθύνει με κύρος ο
Νικηφόρος Παπανδρέου μια άκρως ερεθιστική, εξόχου αισθητικής ακριβείας και,
για να μη μασάω τα λόγια μου, αριστοτεχνική παράσταση του αριστουργήματος του
Μπράιαν Φρίελ «Χορεύοντας στη Λούνασα» που σκηνοθέτησε ο Νίκος Χουρμουζιάδης,
αφού το μετέφρασε υπέροχα.

ΕΡΓΟ και σκηνοθεσία μού έθεσαν ευθέως και πάλι το ερώτημα περί Ηθογραφίας και
περί της παγίας εννοιολογικής και σημασιολογικής παρεξηγήσεως που κυνηγάει
αυτόν τον όρο εδώ και εκατόν πενήντα χρόνια. Ο Αντώνιος Μάτεσις στον πρόλογο
του «Βασιλικού» καταγράφει με ακρίβεια τους σκοπούς της «ηθογραφίας» του και
για τον αναγνώστη ή το θεατή του αριστουργήματος αυτού του θεάτρου μας ο όρος
σημαίνει ό,τι προφανώς υποβάλλει η λέξη: η καταγραφή των ηθών, δηλαδή ο τρόπος
εν τόπω. Ας μη μας διαφεύγει ποτέ ότι η πρώτη σημασία της λέξεως ήθος στην
αρχαία ελληνική λογοτεχνία ήταν ο τόπος, η διαμονή, το ενδιαίτημα, η φωλιά.
Ήθεα ορνίθων, ήθεα Περσών, οι φωλιές των πουλιών, ο τόπος, η χώρα των Περσών.
Αν όμως συλλογιστεί κανείς πως κάθε τόπος είναι ένα προσανατολισμένο σύνολο
σημείων, τότε αυτονόητα η μετάβαση από τον τόπο στον τρόπο μάς επιβάλλεται αναγκαία.

Πες μου πού είσαι, πού κάθεσαι, πού κατοικείς για να σου πω πώς είσαι, ποιος
είσαι. Έτσι η λέξη ήθος κατέληξε πρώιμα και έως σήμερα να σημαίνει τρόπο,
χαρακτήρα, σύνολο συμπεριφορών.

Έτσι λοιπόν Ηθογραφία δεν είναι τίποτε άλλο από απογραφή, καταγραφή, διαγραφή
του τρόπου, της συμπεριφοράς, του ποιού μιας ομάδας ανθρώπων μέσα σ’ έναν
ορισμένο χώρο σε συγκεκριμένο χρόνο.

Στο θέατρο π.χ. ο πρώτος ηθογράφος που μας σώζεται είναι ο Μένανδρος, πατέρας
κυριολεκτικά μέσω Ρώμης του ευρωπαϊκού θεάτρου. Είναι ο ποιητής που πρώτος
κατέγραψε χαρακτήρες και τύπους συναρτήσει του κοινωνικού περιβάλλοντος και
των πολιτικών, οικονομικών και πολιτισμικών συμφραζομένων της εποχής τους.

Ο Μολιέρος, ο Γκολντόνι, ο Μαριβώ, ο Μπωμαρσαί, ο Λέσσιγκ, ο Γκόγκολ μάς
προίκισαν με έξοχες ηθογραφικές απόψεις της εποχής τους. Η κωμωδία ηθών
προσπαθεί να ερμηνεύσει κίνητρα, σκοπούς, στάσεις, αντιδράσεις, απόπειρες,
προοπτικές ανθρώπων βάσει του δοσμένου φυσικού και θεσμικού τους περιβάλλοντος.

Σε μας εδώ ο Χουρμούζης, ο Βυζάντιος, ο Σοφοκλής Καρύδης, ο Άγγελος Βλάχος,
αλλά και ο Ραγκαβής και όπως προείπα ο Μάτεσις ηθογραφίες έγραψαν.

Πώς αυτός ο όρος νοθεύτηκε και ψεύτισε κάπου εκεί στο τέλος του περασμένου
αιώνα και η σύγχυση έφτασε ως τις μέρες μας, όπου η ηθογραφία ταυτίζεται με τη
γραφικότητα, τη ρωπογραφία, την υπαίθρια ζωή; Όπως και να ‘χει το πράγμα η
σύγχυση έγινε, όταν χρειάστηκε να μεταγραφούν στην ελληνική λογοτεχνία και στο
θέατρο τα διδάγματα του ευρωπαϊκού νατουραλισμού. Το γεγονός αυτό συνέπεσε με
μια μεθοδευμένη καχυποψία για την αστική ιδεολογία. Έτσι η ρομαντική στροφή
προς τα ήθη της υπαίθρου, την απλή ζωή του βουνού και των νησιών για να
αποφευχθεί ο μιμητισμός της Ευρώπης που ταυτιζόταν με τα αστικά ήθη
συνδυάστηκε με την πιστή καταγραφή της γλώσσας, των συνηθειών και των τύπων,
όπως δίδασκε το νατουραλιστικό δόγμα. Έτσι γεννήθηκε η παρεξήγηση παρ’ όλο που
πολλοί ενημερωμένοι δημιουργοί μιλούσαν για «αστική ηθογραφία», η κυριαρχούσα
αντίληψη ταύτιζε τον όρο με τη φουστανέλα, τον τσάμικο, τις ποιμενίδες, τα
προβατάκια και τους τσέλιγκες, τους βρακοφόρους νησιώτες, τους σφουγγαράδες
και τις σταχομαζώχτρες.

Ηθογραφία ο «Πατούχας», αλλά και η «Πάπισσα Ιωάννα» και ο «Λουκής Λάρας», η
«Φόνισσα», αλλά και η «Κερένια κούκλα» και ο «Θάνατος του παλικαριού».
Ηθογραφία η «Τύχη της Μαρούλας», αλλά και η «Στέλλα Βιολάντη», και η
«Τρισεύγενη» και το «Κόκκινο πουκάμισο» του Μελά. Ηθογραφία το «Φιντανάκι»,
αλλά ηθογραφία και η «Αυλή των θαυμάτων», το «Τάβλι» του Κεχαΐδη και το «Μάνα,
μητέρα, μαμά» του Διαλεγμένου.

Ηθογραφία ο «Πατέρας» του Στρίνμπεργκ, οι «Τρεις αδελφές» του Τσέχωφ, ο
«Γυάλινος κόσμος» του Τ. Ουίλλιαμς, ο «Θάνατος του εμποράκου», η «Μικρή μας
πόλη» του Ουάιλντερ και το «Χορεύοντας στη Λούνασα».

Οι ήρωες, αντιήρωες αυτού του έξοχου ηθογραφικού ποιήματος είναι γνήσιοι
Ιρλανδοί, Εβραίοι, ιθαγενείς εκφράζουν και φαίνονται μέσα στο τοπίο τους, την
ιστορία τους, τους μύθους τους, τις δοξασίες τους, τις αντιφάσεις τους, τις
προκαταλήψεις τους και τις ψευδαισθήσεις τους, δηλαδή ως αποτυπώσεις των ηθέων
και των ηθών τους.

Η ηθογραφία δεν ωραιοποιεί, δεν χαϊδεύει, δεν λαϊκίζει, δεν απλοποιεί και δεν
αποτυπώνεται φωτογραφικά ή φωνογραφικά. Ας πάψουμε πλέον να τη συγχέουμε με
την αφέλεια και το γραφικό εξωραϊσμό. Είναι ακριβής καταγραφή των ηθών,
κριτική των ηθών και αναζήτηση των κινήτρων και των προθέσεων συγκεκριμένων
ανθρώπων εντός τόπου και χρόνου.

Για την ιστορία αναφέρω τους έξοχους ερμηνευτές της αξιοσημείωτης παράστασης
του Χουρμουζιάδη: Γλάστρας, Ελ. Δημοπούλου, Κυριάκογλου, Λύτρας, Μανισσάνου,
Μαυρόπολος, Στ. Μιχαηλίδου και Έφη Σταμούλη, πλαισιωμένοι από ένα σκηνογραφικό
διαμάντι της Μανωλεδάκη.