Η άνοδος και η πτώση της αμερικανικής αυτοκρατορίας

«Ο αιώνας των ΗΠΑ». Έτσι έχουν ονομάσει πολλοί ιστορικοί τον 20ό αιώνα.
Υπάρχει κανείς λόγος για να μην δώσουν τον ίδιο τίτλο και στον 21ο; Ίσως όχι.
Ένας περίεργος νόμος της Ιστορίας, όμως, θέλει τους σπόρους της καταστροφής
ενός έθνους να ριζώνουν τη στιγμή ακριβώς που αυτό μοιάζει να βρίσκεται στο
απόγειο της δύναμής του. Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζει ο Βρετανός ιστορικός Πολ Κένεντι.

Ιστορικές αναλογίες. Θα έχουν άραγε οι ΗΠΑ του στρατηγού Μακ Άρθουρ ­ μεγάλου θιασώτη της επεκτατικής πολιτικής ­ μοίρα ανάλογη με αυτή της Ρώμης;

Ή ΜΑΛΛΟΝ, πιο συγκεκριμένα, αυτό ήταν το κυριότερο ηθικό δίδαγμα ενός βιβλίου
που ο Κένεντι είχε εκδώσει λίγο πριν τερματιστεί η θητεία του Ρήγκαν στο
προεδρικό αξίωμα των ΗΠΑ. «Η άνοδος και η πτώση των μεγάλων δυνάμεων»
περιέγραφε την πορεία προς τη διάλυση διαφόρων αυτοκρατοριών ­ της οθωμανικής,
της ισπανικής, της βρετανικής και της αυτοκρατορίας του Ναπολέοντα ­ από το
1500 και μετά. Μετά την ακμή, η παρακμή, αυτό ήταν το συμπέρασμα. Το αυτό
ισχύει για κάθε ζωντανό οργανισμό, το αυτό ισχύει και για την εξουσία.

Δεν χρειάζεται να πούμε βέβαια ότι οι Αμερικανοί ιστορικοί άρχισαν από την
πρώτη στιγμή να μελετούν με ζήλο τον καθηγητή Κένεντι ­ σε μια προσπάθεια να
καταλάβουν αν οι ΗΠΑ απειλούντο από μία ανάλογη μοίρα. Κι έπειτα, τρία χρόνια
αργότερα, κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση. Σε πείσμα των προβλέψεων του Βρετανού
ιστορικού περί του αντιθέτου. Και η Ουάσιγκτον έπαψε να ανησυχεί. Οι ΗΠΑ ήταν
­ και θα παρέμεναν ­ η μοναδική υπερδύναμη. Και ο Κένεντι μπορούσε να λέει
ό,τι θέλει.

Η αλήθεια είναι ότι καμία άλλη χώρα δεν μπορεί να συγκριθεί με τις ΗΠΑ όσον
αφορά την οικονομία και τις ένοπλες δυνάμεις. Ο αμερικανικός πολιτισμός και το
αμερικανικό νόμισμα ­ αν δεν υπολογίσουμε το ευρώ ­ κυριαρχούν παγκοσμίως. Και
αν έλεγε κανείς σήμερα σε οποιονδήποτε Αμερικανό πολίτη ότι μέσα στα επόμενα
50 χρόνια η δύναμη της πατρίδας του επρόκειτο να καταρρεύσει, ασφαλώς θα
αντιδρούσε γελώντας. Την ίδια αντίδραση, όμως, θα είχε σε μία ανάλογη δήλωση
και ένας Ισπανός το 1600. Ή ένας Βρετανός το 1900. Μήπως όλοι τους
παραπλανώνται ­ ή παραπλανήθηκαν ­ εξίσου;

ΔΑΜΟΚΛΕΙΟΣ ΣΠΑΘΗ

Η δίκη του Μπιλ Κλίντον επικρέμαται σήμερα ως δαμόκλειος σπάθη πάνω από την
αμερικανική αυτοκρατορία. Η απόφαση της Βουλής να παραπέμψει ενώπιον της
Γερουσίας έναν πρόεδρο ικανό, επιτυχημένο και εκλεγμένο δύο φορές στη σειρά,
δεν μπορεί να εκληφθεί απλώς ως μία επιπόλαια κίνηση ­ καλό είναι να εκτιμηθεί
σε ένα ιστορικό πλαίσιο. Αρκεί να αναρωτηθεί κανείς αν οι γέροντες της
αμερικανικής δημοκρατίας θα είχαν ασχοληθεί τόσο πολύ με τις λεπτομέρειες της
«ανάρμοστης» σχέσης του Κλίντον, σε περίπτωση που μαινόταν τριγύρω ένας
πόλεμος ­ ψυχρός ή όχι ­ που να τους αφορούσε. Η απάντηση είναι ασφαλώς
αρνητική. Και η αλήθεια πίσω από την πρωτοφανή φάρσα που διαδραματίζεται αυτή
τη στιγμή στην Ουάσιγκτον είναι ότι η απόλυτη κυριαρχία των ΗΠΑ στο εξωτερικό,
τής επιτρέπει να επιδίδεται σε ανόητα παιχνίδια εξουσίας στο εσωτερικό ­ κάτι
που δεν θα είχε αποτολμήσει ποτέ την εποχή που αγωνιζόταν να αποκρούσει τον
ιδεολογικό εχθρό της.

Αυτό είναι ένα κλασικό σύμπτωμα αυτοκρατορικής παρακμής. Βγαλμένο, θα έλεγε
κανείς, από το βιβλίο «Άνοδος και πτώση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας» του
Έντουαρντ Γκίμπον. Και οι σπόροι της καταστροφής μπορεί, πράγματι, να έχουν
αρχίσει να ριζώνουν στις ΗΠΑ. Ακριβώς κάτω από τους φανταχτερούς κίονες της Γερουσίας.

ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ την έκβαση της δίκης του Κλίντον, όλα τα σενάρια παραμένουν
ανοικτά. Εκείνο που μπορεί όμως κανείς να προβλέψει με βεβαιότητα, είναι ότι η
ενδεχόμενη καθαίρεσή του θα κατάφερνε ένα καίριο κτύπημα στο αμερικανικό
πολιτικό σύστημα. Η πολιτική άλλωστε διέπεται από τους νόμους του Νεύτωνα: σε
κάθε δράση υπάρχει μία αντίδραση. Και η αντίδραση σε περίπτωση αποπομπής του
Κλίντον θα ήταν ένας πρωτοφανής κλονισμός της πίστης του μέσου πολίτη στο
αμερικανικό Σύνταγμα. Με απρόβλεπτες συνέπειες. Σε οποιαδήποτε χώρα ­ όσα
εθνικά ομοιογενής και αν είναι ­ η έλλειψη σεβασμού απέναντι στους θεσμούς
εγκυμονεί πολλούς κινδύνους. Και οι ΗΠΑ, επιπλέον, δεν είναι εθνικά
ομοιογενείς: ολοένα και περισσότερες εθνικές και θρησκευτικές ομάδες
διεκδικούν την ανεξαρτησία τους ­ τη δική τους γλώσσα, τη δική τους κουλτούρα,
τη δική τους ιστορία. Και όσο εντείνονται οι υπάρχουσες φυγόκεντρες τάσεις,
τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος κατακερματισμού της αμερικανικής ζωής.

Ο ρόλος της υπερδύναμης προϋποθέτει αυτές ακριβώς τις αρετές που απειλούνται
σήμερα στις ΗΠΑ: μία ισχυρή εκτελεστική εξουσία και μία αδιαμφισβήτητη εθνική
ομοψυχία. Προϋποθέτει όμως και κάτι ακόμα: την αποδοχή του κινδύνου να
υπάρξουν, αν χρειαστεί, ανθρώπινες απώλειες. Ένα απλό παράδειγμα: ο Σαντάμ δεν
μπορεί να ηττηθεί χωρίς την αναδίπλωση των αμερικανικών χερσαίων δυνάμεων. Η
αμερικανική κοινή γνώμη όμως δεν πρόκειται να επιτρέψει την αναδίπλωση των
χερσαίων δυνάμεων διότι δεν θέλει να υπάρξουν ανθρώπινες απώλειες. Χωρίς όμως
ανθρώπινες απώλειες δεν μπορούν να ανατραπούν εχθροί όπως ο Σαντάμ Χουσεΐν.
Και αν δεν μπορεί μία υπερδύναμη να ανατρέψει εχθρούς όπως ο Σαντάμ Χουσεΐν,
τι είδους υπερδύναμη άραγε είναι; Μήπως μία υπερδύναμη που οδεύει προς την παρακμή;