Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών

Η ανάπτυξη και καλλιέργεια της κριτικής σκέψης των μαθητών οφείλει να
αποτελεί υψίστης προτεραιότητας στόχο της εκπαιδευτικής πολιτικής κάθε
σύγχρονου κράτους το οποίο φιλοδοξεί να εκπαιδεύσει ελεύθερους και ανεξάρτητα
σκεπτόμενους πολίτες.

Η νοοτροπία των εκπαιδευτικών επηρεάζει τον τρόπο σκέψης των μαθητών

ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ μόλις χρόνια, υπό την πίεση των ραγδαίων επιστημονικών,
οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων, αρχίζουν να γίνονται εμφανείς
οι συνέπειες της μονόπλευρης διδασκαλίας η οποία εγκλωβίζει διδάσκοντες και
διδασκόμενους σε ποικίλα αδιέξοδα, αποκλείει εναλλακτικές δυνατότητες επίλυσης
προβλημάτων, περιορίζοντας με τον τρόπο αυτό την ανάπτυξη της δημιουργικής
σκέψης. Για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών είναι απαραίτητο να
υπάρξει αλλαγή νοοτροπίας κατά κύριο λόγο των εκπαιδευτικών. Πρέπει να
συνειδητοποιήσουν ότι το σχολικό βιβλίο, όσο καλό και αν είναι, δεν αποτελεί
«τυφλοσύρτη» αλλά προδιαγράφει (ή οφείλει να προδιαγράφει) τα ευρύτατα πλαίσια
μέσα στα οποία μπορεί να κινηθεί ο εκπαιδευτικός και, αν χρειαστεί, να ξεφύγει
ακόμα και από αυτά, προκειμένου να ανταποκριθεί στο επίπεδο και τα
ενδιαφέροντα των μαθητών που έχει κάθε φορά μπροστά του. Μια δεύτερη αλήθεια,
η οποία δεν φαίνεται να έχει κατανοηθεί πλήρως από μεγάλο αριθμό διδασκόντων,
είναι ότι τα σχολικά βιβλία δεν διεκδικούν «το αλάθητο του πάπα» (τότε
φτάνουμε στους αντίποδες της επιστήμης, που είναι ο δογματισμός) και ότι συχνά
διατυπώνονται απόψεις οι οποίες, αν ιδωθούν από άλλη οπτική γωνία, θα
μπορούσαν να θεωρηθούν ακόμα και εσφαλμένες.

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ

Το πρόβλημα με τα σχολικά βιβλία είναι ότι δεν αναθεωρούνται σε τακτά χρονικά
διαστήματα, ούτε αντικαθίστανται συχνά, οπότε αναπαράγουν ξεπερασμένες
απόψεις, τις οποίες διδάσκουν με τη σειρά τους αρκετοί ανυποψίαστοι
εκπαιδευτικοί. Η καθιέρωση αργά ή γρήγορα του λεγόμενου «πολλαπλού βιβλίου»,
σε συνδυασμό με την παγκοσμιοποίηση της γνώσης (και όχι μόνο) και την ταχύτατη
πρόσβαση σε διαδίκτυα και ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων, θα επιφέρει ριζική
αλλαγή και στο ρόλο του δασκάλου, ο οποίος δεν θα είναι πια «η αυθεντία», όπως
ενσαρκώνεται στη διδασκαλία-μονόλογο, αλλά ο συντονιστής της μαθησιακής
διαδικασίας μέσα στην τάξη. Στα πλαίσια της πρόσφατης εκπαιδευτικής
μεταρρύθμισης, η οποία βάλλεται ποικιλοτρόπως αυτόν τον καιρό, έχουν αναληφθεί
από το Κέντρο Εκπαιδευτκής Έρευνας ορισμένες πρωτοβουλίες για την ανάπτυξη της
κριτικής σκέψης των μαθητών οι οποίες είναι πρωτοποριακές ως προς τη σύλληψη
και την πραγματοποίησή τους. Μέσα όμως στη δίνη ιδεολογικο-πολιτικών
συγκρούσεων και έντονων αντιπαραθέσεων έχουν περάσει σχεδόν απαρατήρητες, αφού
το ενδιαφέρον πολλών επικεντρώνεται μονόπλευρα στην ανεύρεση μόνο αρνητικών
σημείων στην προσπάθεια που καταβάλλει η Πολιτεία να εκσυγχρονίσει το
εκπαιδευτικό μας σύστημα, το οποίο έχει οδηγηθεί τις τελευταίες δύο δεκαετίες
σε πολλαπλά αδιέξοδα.

ΟΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ

Όπως έχει τονίσει χαρακτηριστικά ο πρόεδρος του Κέντρου Εκπαιδευτικής Έρευνας,
καθηγητής της Παιδαγωγικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κ. Μιχάλης Κασσωτάκης, οι
καινοτομίες που εφαρμόζονται στο Λύκειο «αφορούν: α) στην αλλαγή της
μεθοδολογίας διδασκαλίας των διαφόρων μαθημάτων και β) στην αναμόρφωση του
τρόπου αξιολόγησης των μαθητών. Γενικός σκοπός και των δύο αυτών αλλαγών είναι
η ποιοτική αναβάθμιση της διδακτικής πράξης, η μετάθεση της έμφασης από τη
στείρα απομνημόνευση στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και της συνθετικής και
δημιουργικής ικανότητας των μαθητών και η γενικότερη προσαρμογή του Λυκείου
στις σύγχρονες κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές και επιστημονικές εξελίξεις».

Προς την κατεύθυνση αυτή συμβάλλει αποφασιστικά μια σειρά 20 ως τώρα βιβλίων
αξιολόγησης των μαθητών της Α’ και Β’ Λυκείου τα οποία καλύπτουν τα
περισσότερα γνωστικά αντικείμενα που διδάσκονται οι μαθητές: Αρχαία ελληνική
γραμματεία από μετάφραση και από το πρωτότυπο, Νεοελληνική λογοτεχνία και
γλώσσα (Έκφραση-Έκθεση), Λατινικά, Ιστορία (νεότερη και σύγχρονη). Μαθηματικά,
Φυσική, Χημεία, Γεωλογία κ.ά. Οι ομάδες σύνταξης των βιβλίων απαρτίζονται από
έμπειρους και ικανούς εκπαιδευτικούς οι οποίοι είναι αποδεδειγμένα
καταξιωμένοι στο χώρο τους, οι περισσότεροι με λαμπρές μεταπτυχιακές σπουδές
στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Τα αποτελέσματα των συλλογικών αυτών προσπαθειών είναι ομολογουμένως εντυπωσιακά.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

Οι συγγραφείς έλαβαν υπόψη τους παλαιότερες και σύγχρονες ταξινομίες
διδακτικών στόχων, νεότερες θεωρητικές προσεγγίσεις και εμπειρικές έρευνες,
σχετικές με τη διδακτική των επιμέρους γνωστικών αντικειμένων και την
αξιολόγηση των μαθητών σ’ αυτά, καθώς επίσης τις σύγχρονες διεθνείς τάσεις
στον τομέα της αξιολόγησης, οι οποίες δίνουν όλο και μεγαλύτερη έμφαση στη
συμμετοχή του μαθητή σ’ αυτήν και στη συσχέτισή της με τη διδακτική
διαδικασία. Διατυπώνονται με βαθιά γνώση των πηγών και άριστη παιδαγωγική
κατάρτιση ποικίλες ερωτήσεις: ανάκλησης γνώσεων, κατανόησης, επεξεργασίας και
ερμηνείας δεδομένων, ερμηνευτικού και αναπαραστατικού τύπου, εφαρμογής,
ανοικτού τύπου, κλειστού ή αντικειμενικού τύπου, ανίχνευσης εναλλακτικών ιδεών
των μαθητών, πολλαπλής επιλογής, σύζευξης ή αντιστοίχισης, διάταξης,
συμπλήρωσης, διαζευκτικής απάντησης ή του τύπου «σωστό-λάθος» κ.ά. Οι
καθηγητές επιλέγουν φυσικά όσες ερωτήσεις κρίνουν οι ίδιοι απαραίτητες για τις
διδακτικές ανάγκες. Τα νέα αυτά πολυσέλιδα τεύχη με το βοηθητικό υλικό για την
αξιολόγηση των μαθητών του Λυκείου, η οποία σε καμιά περίπτωση δεν αποτελεί
αυτοσκοπό, παρουσιάζουν ό,τι πιο σύγχρονο και αποτελεσματικό έχει να προσφέρει
η διεθνής διδακτική εμπειρία και πράξη. Αποτελούν πολύτιμα εργαλεία στα χέρια
καθηγητών και μαθητών με την προϋπόθεση ότι θα επέλθει αλλαγή νοοτροπίας και
από τη μια και από την άλλη μεριά. Η κατάλληλη αξιοποίηση των βιβλίων αυτών θα
μειώσει το άγχος των εξετάσεων, θα περιορίσει αισθητά τον παπαγαλισμό και τη
στείρα απομνημόνευση και θα καλλιεργήσει την κριτική σκέψη των μαθητών που
αποτελεί και τον απώτερο στόχο της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Ο Χρ. Χαραλαμπάκης είναι καθηγητής της Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο
Αθηνών. Χρημάτισε αντιπρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και
εθνικός εκπρόσωπος στην Επιτροπή Παιδείας του Συμβουλίου
της Ευρώπης.