Γιάννης Κοντός Η ποίηση είναι πολιτική πράξη

«Κρύβουμε το πρόσωπο/ και φανταζόμαστε το αεράκι και τη μέντα/ των ματιών
του». Ο Γιάννης Κοντός έκρυψε το πρόσωπο, φαντάστηκε το αεράκι και τη μέντα
των ματιών που συνάντησαν τα δικά του την έκανε ποίηση. Ποίηση κρουστή,
ελληνική, αθηναϊκή, ποίηση των μικρών, καθημερινών στιγμών, που έντεχνα κρύβει
τον σπαραγμό χωρίς να αρνείται τη χαρά της ζωής.

Το 1970 ήταν που κυκλοφόρησε την πρώτη του ποιητική συλλογή με έναν τίτλο
τραβηγμένο από την καθημερινότητα: «Περιμετρική» ­ από τη λεωφορειακή γραμμή
που κυκλοφορούσε γύρω από τον Λυκαβηττό. Από τότε έχουν εκδοθεί ένδεκα βιβλία
του ­ δέκα με ποίηση και ένα με συγκεντρωμένα πεζά του ­ ο Γιάννης Κοντός
είναι ένας από τους αναγνωρισμένους πια ποιητές της γενιάς του ’70, πριν από
λίγες ημέρες τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης… Όμως δεν έχει αλλάξει.
Ακολουθεί ­ και αγαπάει ­ την καθημερινότητά του, συνεχίζει τη δουλειά του ως
«αναγνώστης» στον εκδοτικό οίκο «Κέδρος» ­ εδώ και είκοσι ένα χρόνια ­,
εξακολουθεί να βλέπεται με τους ­ πολλούς ­ φίλους του και τους ομοτέχνους
του, παλαιότερους, συνομήλικους και νεώτερους, επιμένει να μην ταξιδεύει
μακριά από τον τόπο του και, όπως ο ίδιος λέει, συνεχίζει «να μην έχει πόζα».

«Οι φίλοι μου, οι παρέες μου, έχουν παίξει μεγάλο ρόλο στη ζωή μου. Με έχουν στηρίξει, μου έχουν μάθει πράγματα… Τους οφείλω πολλά»

«Είδα το μάτι σου / ­ το μέσα, το χωμάτινο ­ / να μου τραγουδά / Όμηρο και Τομ
Σώγιερ», είναι το μότο που προτάσσει ο Γιάννης Κοντός στον «Αθλητή του
τίποτα», την πιο πρόσφατη ποιητική συλλογή του, που κυκλοφόρησε από τον
«Κέδρο» και τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης.

Ο Όμηρος και ο Τομ Σώγιερ, λοιπόν, είναι οι «συντεταγμένες» του ποιητή;

Χαμογελάει. Φοράει ένα μπλε συνηθισμένο φούτερ, γαλάζιο πουκάμισο από μέσα,
γύρω από τον λαιμό τυλιγμένο ένα γκρενά κασκόλ ­ το «σήμα κατατεθέν» του ­ και
κάθεται στο γραφείο του, στον όροφο του «Κέδρου», στην οδό Γενναδίου.

«Πολύ ελεύθερα ναι. Τον “Τομ Σώγιερ” τον διάβασα πρώτα στα “Κλασικά
Εικονογραφημένα” και μετά διάβασα το βιβλίο, με το οποίο ήμουν ερωτευμένος.
Ύστερα έμαθα και για τον συγγραφέα. Πάντα μου άρεσε αυτό: πρώτα να διαβάζω το
βιβλίο, να φαντάζομαι τον συγγραφέα και μετά να τον “γνωρίζω”».

Κανείς δεν τον «οδήγησε» στην ποίηση. Μόνος του πήγε. Εκεί, γύρω στα δεκαεπτά.
«Είναι έμφυτο αυτό. Όπως ο έρωτας. Πώς ερωτεύεσαι; Σε “οδηγεί” κανείς; Πώς
φιλάς; Και όλα τα άλλα… Είμαι ευτυχισμένος που ανακάλυψα την ποίηση μόνος
μου. Είναι σαν να ανακαλύπτεις μόνος σου ένα φρούτο ­ ένα ρόδι, ας πούμε ­ και
να το τρως».

ΚΡΥΦΤΟΥΛΙ

«Ένα κρυφτούλι με τον εαυτό σου και τους άλλους το κάνεις», μου λέει όταν τον
ρωτώ αν ισχύει στην περίπτωσή του ο στίχος «Να κρύβεις τη σκέψη σου», που με
πικρή ειρωνεία χρησιμοποιεί στο ποίημά του «Παιδαγωγική».

«Όταν γράφεις, βέβαια, είσαι ειλικρινής. Αλλά ο καλλιτέχνης φοράει πάμπολλες
“περσόνες”, σαν μάσκες θεατρικές».

Φθάσαμε, λοιπόν και στο θέατρο, που ιδιαίτερα τον ενδιαφέρει. Βλέπει πολύ
θέατρο, έχει φίλους ανθρώπους του θεάτρου, τους αφιερώνει ποιήματα, διδάσκει
σε σχολή θεάτρου, αλλά και τα ποιήματά του πλέουν στη θεατρικότητα…

Καθαρή Δευτέρα του 1975. Από αριστερά όρθιοι: Γιάννης Κοντός, Τάκης Σινόπουλος, η μητέρα του, Σάκης Πεπονής, ο πατέρας του, Αλέκος Αργυρίου. Καθιστοί: Μαρία Σινοπούλου, Κίμων Φράιερ, Γιώργος Ιωάννου

«Μπορεί βαθύτερα να ήθελα να γίνω ηθοποιός και δεν έγινα. Δεν το ομολογώ. Στα
ποιήματά μου, όμως, είναι αλήθεια ότι σκηνοθετώ. Υπάρχουν “φωτισμοί”,
“σκηνικά”, που αλλάζουν».

Η μαγεία της άδειας σκηνής πριν βγουν οι ηθοποιοί και μετά την παράσταση, όταν
ο ηθοποιός φεύγει πίσω από τη σκηνή είναι εκείνες οι θεατρικές στιγμές που του
δημιουργούν «μια μεγάλη μυθολογία». Και, μετά, αυτά μέσα του «ζυμώνονται με το
ιδίωμα της λογοτεχνίας που είναι η γλώσσα».

Ποτέ, πάντως, δεν σκέφτηκε να γράψει θέατρο. Εξάλλου, έχω πολλούς φίλους που
γράφουν πολύ καλό θέατρο: η Αναγνωστάκη, ο Μουρσελάς, ο Μανιώτης, ο
Χρυσούλης… Όταν γράφουν αυτοί είναι σαν να γράφω εγώ. Με… καλύπτουν!». Γελάει.

Όσο για τον πεζό λόγο τον απασχολεί τόσο όσο για να γράψει τα κείμενα που
δημοσιεύει σε περιοδικά και εφημερίδες και που έχει συγκεντρώσει στον τόμο
«Ευγενή μέταλλα».

«Βέβαια, οι μακαρίτες οι φίλοι μου, ο Γιώργος ο Ιωάννου και ο Αλέξανδρος ο
Κοτζιάς, επέμεναν ότι πρέπει να γράψω ένα μυθιστόρημα. Επειδή ξέρω πολλές
ιστορίες και στις παρέες είμαι παραμυθάς. Δεν μου έχει “βγει” όμως. Μπορεί
κάποτε να γίνει κι αυτό. Προς το παρόν, είμαι από τους λίγους ποιητές που δεν
έχουν γράψει μυθιστόρημα». Γελάει πάλι.

Η ΚΡΙΤΙΚΗ

Τον ρωτώ για την κριτική. Το μάτι του πονηρεύει. Χαμογελάει. «Να το πάλι!
Λοιπόν! Εγώ ανδρώθηκα με κριτικούς και μελετητές που αγαπούσαν υπερβολικά το
σινάφι και έγραφαν όμορφα. Ο Καραντώνης, ο Σινόπουλος, ο Λειβαδίτης, ο Φράιερ,
η Νόρα Αναγνωστάκη, ο Κώστας Σταματίου ­ το πιο εντεταλμένο πρόσωπο στις
εφημερίδες… Τώρα, σ’ αυτούς που διακονούν την κριτική, βλέπω κάποια
επιθετικότητα, κάποια αρνητικότητα, μια στάση σκληρή, κάτι σαν αντιπαλότητα,
που εμένα δεν με ενδιαφέρει».

Πιστεύει ότι για τον Έλληνα ποιητή της μικρής και απομονωμένης λογοτεχνικής
Ελλάδας ισχύει το «μεταφράζομαι άρα υπάρχω»;

Δεν απαντάει στην ερώτηση. Μου θυμίζει, όμως, ότι οι ποιητές της γενιάς του
’70 ήταν τυχεροί γιατί στα χρόνια τους εμφανίστηκαν κάποιοι ξένοι
«ευφάνταστοι, ερωτιάρηδες και “περίεργοι”», που αγαπούσαν τα ελληνικά και έτσι
ανακάλυψαν και τους σύγχρονους Έλληνες ποιητές και τους μετέφρασαν. Του ίδιου
ήδη κυκλοφορούν επτά βιβλία ­ επιλογές ή πλήρεις συλλογές ­ με μεταφρασμένη
ποίησή του, ενώ «επίκεινται» άλλα τρία στη Γαλλία, στην Ιταλία και στον Καναδά.

Μικρός, με τη μητέρα του, στην Πάτρα

«Δεν πρόκειται, βέβαια, για τον ατζέντη που θα ‘ρθει στο μεγάλο γεγονός της
Έκθεσης της Φρανκφούρτης και θα πάρει τα ποιήματά μου για να τα μεταφράσει…
Αυτό δεν θα γίνει ποτέ. Ο Δανός, όμως, που δεν έχω γνωρίσει ποτέ και που έχει
βγάλει δύο βιβλία με μεταφράσεις ποιημάτων μου στα δανέζικα, με ενδιαφέρει πιο πολύ».

Το 1999 θα κυκλοφορήσει μια ανθολογία ποιημάτων από τις δέκα έως τώρα συλλογές
του, την οποία ετοιμάζει ο φίλος του, ο ζωγράφος Γιάννης Ψυχοπαίδης και που θα
εκδοθεί με δέκα ξυλογραφίες του. «Με ενδιαφέρει που την ανθολογία δεν κάνει
ένας φιλόλογος ή ένας άνθρωπος της λογοτεχνίας, αλλά ένας ζωγράφος. Είναι ένας
χώρος που θεωρώ πολύ κοντινό μου. Σε όλα μου τα βιβλία το εξώφυλλο και την
εικονογράφηση κάνουν ζωγράφοι ­ στον “Αθλητή του τίποτα” ήταν ο Γιάννης
Μιχαηλίδης ­ ενώ επί 30 σχεδόν χρόνια, γράφω κείμενα ποιητικά για ζωγράφους.
Και είμαι ποιητής εικαστικός ­ εικονιστής. Μερικά θέματά μου είναι, καθαρά
ζωγραφικά. Σε πολλά ποιήματα οι λέξεις είναι χρωματικές. Μια φράση είναι
κόκκινο, μια άλλη είναι μπλε, μια άλλη κίτρινο, ένα “και” μπορεί για μένα να
είναι βαθύ κόκκινο…».

Το 2000 θα επανακυκλοφορήσει την πρώτη του συλλογή «Περιμετρική», που θα
κλείνει τα 30 της χρόνια και που δεν έχει εκδοθεί ξανά από το 1970, ενώ το
2001 θα βγάλει τον δεύτερο τόμο του «Ευγενών μετάλλων» και θα ανατυπώσει τη
νέα ποιητική συλλογή του, για την οποία δουλεύει τώρα.

Τι σημαίνει, όμως, να είσαι ποιητής στην Ελλάδα του 1998;

«Εγώ, σαν χαρακτήρας, είμαι ένας κοινός, καθημερινός άνθρωπος. Σε σημείο που
ένας φίλος μου από τη Θεσσαλονίκη μού είπε: “Βρε, Γιάννη, πολύ καθημερινός
είσαι…”. Προφανώς, θα εννοούσε και μια μικρή “πόζα” που δεν έχω… Δεν είμαι
έτσι εγώ. Δεν μπορώ να είμαι. Κάνω όλα τα καθημερινά. Και τα ζω. Η δουλειά που
κάνω χρόνια, ο μπακάλης μου, ο μανάβης, το λεωφορείο που παίρνω, η συμμετοχή
μου στην πόλη, που με κουράζει πολύ πια, αλλά την αγαπώ υπερβολικά…».

Όσο για την Πολιτεία, «ε δεν ενδιαφέρεται για την τέχνη· γνωστό αυτό. Όταν
εσύ, όμως, κάνεις τέχνη, λογοτεχνία με ειλικρίνεια, είναι πολιτική πράξη.
Σπάζεις τον ιστό, επαναστατείς, δεν γράφεις για τους κυρίους που τρώνε μπιφτέκια…».

Και το Κρατικό Βραβείο; «Επειδή η Πολιτεία δεν κάνει τίποτα άλλο, καλό είναι
κι αυτό! Τα βραβεία, όμως, δεν κάνουν τον καλλιτέχνη. Μια τιμή είναι μόνον».

Ο Γιάννης Κοντός το 1974

«Η ΓΕΝΙΑ του ’30 είναι οι δάσκαλοί μου. Οι μεταπολεμικοί ποιητές είναι το
σπίτι μου. Και η γενιά μου, η γενιά του ’70, είναι ο κήπος μου, που τον
καλλιεργώ και κάθομαι στη σκιά του».

Ο Γιάννης Κοντός είναι επιγραμματικός. Και μπορεί να μετράει τα λόγια του και
να κρατάει τις ισορροπίες, όμως δεν αποφεύγει να μιλήσει. Και «να δώσει ονόματα».

«Από τους ποιητές και τους συγγραφείς της γενιάς του ’30 έχω μάθει γράμματα.
Γιατί στο σχολείο δεν έμαθα τα γράμματα όπως εγώ ήθελα να τα μάθω. Και δεν το
λέω λαϊκίστικα αυτό. Ο Σεφέρης είναι, όντως, δάσκαλός μου στα ελληνικά και στα
ποιητικά. Και ο Ελύτης. Και ο Ρίτσος. Και φυσικά, προηγούνται ο Καρυωτάκης και
ο Καβάφης. Ο Καβάφης είναι ο ουρανός της Ελλάδας ­ ό,τι πιο μοντέρνο.

Από τους μεταπολεμικούς με επηρέασαν ο Λειβαδίτης, ο Τάκης Σινόπουλος, που
ήταν δάσκαλός μου και με ανέδειξε, ο Σαχτούρης, ο Παπαδίτσας, ο Πατρίκιος, ο
Μανόλης Αναγνωστάκης, η Ελένη Βακαλό, αυτή η τόσο μοντέρνα τότε ποιήτρια…
Ακόμη ο Δημήτρης Δουκαρης, ο Σταύρος Βαβούρης, πολύ καλός αλλά παραγνωρισμένος ποιητής…».

Και το φαινόμενο Δημουλά; «Είναι μια γυναίκα πολύ δυνατή, που λόγω συνθηκών
δεν την ήξεραν. Σήμερα, έχει μεγάλο αντίκρυσμα στη νεολαία. Το βλέπω από την
σχολή που διδάσκω. Ξέρουν τον Καβάφη, άντε τον Καρυωτάκη, λίγοι τον Σεφέρη,
τον Ελύτη, τον Λειβαδίτη αλλά όλοι τη Δημουλά».

Και η γενιά του;

«Είναι μια εκρηκτική γενιά. Και στο γλωσσικό ιδίωμα και στις εικόνες και στη
σύνθεση των πραγμάτων. Έφερε καινούργια πράγματα, έκανε την έκπληξη. Ας μην
ξεχνάμε, βέβαια, ότι τότε ήταν δικτατορία και το πολιτικό κλίμα που υπήρχε
έδενε πιο πολύ τους ανθρώπους. Μας πλησίασαν τότε ο Σινόπουλος, ο Τσίρκας, ο
Αλέκος Αργυρίου… Μετά, βέβαια, ο καθένας πήρε τον δρόμο του.

Σίγουρα θα ξεχάσω ονόματα… Είναι ο Βασίλης Στεριάδης, ο Λευτέρης Πούλιος, η
Τζένη Μαστοράκη, η Μαρία Λαϊνά, ο Κώστας Παπαγεωργίου, ο Χριστόφορος
Λιοντάκης, ο Γιάννης Πατίλης, η Νατάσα Χατζιδάκη, ο Μιχάλης Γκανάς, η Παυλίνα
Παμπούδη, ο Θανάσης Νιάρχος ­ ο πιο καλός μου φίλος, παλιότερα…».

Έχει τον λόγο τον καλό και για τους νεώτερους ­ τη γενιά του ’80. «Τους κάνω
παρέα και τους αγαπώ. Έτσι κι αλλιώς θέλω να έχω μια προσωπική επαφή με τους
άλλους καλλιτέχνες. Να πούμε δυο κουβέντες, να αγγιχτούμε, να φάμε μαζί…
Είναι πολύ μεγάλη υπόθεση να πιεις το κρασί σου με τον άλλον, να μιλήσεις…
Πλησιάζει το αρχαιοελληνικό συνήθειο».

Δεν διστάζει και εδώ να αναφέρει ονόματα ανθρώπων που εκτιμάει: Νίκος
Δαββέτας, Δημήτρης Χουλιαράκης, Κωστής Γκιμοσούλης, Στρατής Πασχάλης, Γιάννης Τζαννετάκης…

Με την Τζένη Καρέζη, τον Σπύρο Πλασκοβίτη και τον Ματθαίο Μουντέ

ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ στο Αίγιο. Κατά τύχην. Γι’ αυτό και δεν το θεωρεί πατρίδα του. Στην
Αθήνα έμεναν οι γονείς του, ο πατέρας του, αξιωματικός του στρατού, από την
Κέρκυρα, αλλά, γύρω στο τέλος της Κατοχής, όταν η πείνα θέριζε την Αθήνα,
αναγκάστηκαν να καταφύγουν στο Αίγιο που ήταν ο τόπος καταγωγής της μητέρας του.

Εκεί γεννήθηκε ο Γιάννης ­ «ποτέ δεν λέω χρονολογία», μου τονίζει και πέφτει
γέλιο, «γιατί κρατιέμαι καλά και δεν δείχνω τα χρόνια μου». Μηνών ήταν, όταν
έφυγαν από το Αίγιο για την Πάτρα, όπου υπηρετούσε πια ο πατέρας του. Μετά
ξαναγύρισαν στην Αθήνα. Στο Θησείο με τα παλιά νεοκλασικά μεγάλωσε. Ήταν στα
11 όταν άρχισαν πάλι οι μεταθέσεις του πατέρα: Δράμα, για λίγους μήνες σε
διάφορα χωριά της Μακεδονίας που δεν θυμάται ούτε το όνομά τους, Αγρίνιο,
Λάρισα ­ εκεί κατάφεραν να μείνουν τέσσερα χρόνια ­ Γιάννινα… Στην Αθήνα
γύρισαν όταν κόντευε πια τα 17. Αλλά την Αθήνα θεωρεί πατρίδα του. Και την αγαπάει.

«Οι μετακινήσεις μου αυτές, στην προεφηβική και στην εφηβική ηλικία», λέει,
«δημιούργησαν στο μυαλό μου το σκηνικό μιας μοναξιάς. Κι αυτός ήταν ένας από
τους λόγους που άρχισα να γράφω. Μοναχοπαίδι, μοναχικό παιδί, δεν προλάβαινα
να κάνω φίλους γιατί δεν μέναμε πολύ σε ένα μέρος, μέσα στο σπίτι ήμουν
συνέχεια… Και διάβαζα. Διάβαζα πάρα πολύ. Έμφυτο ήταν αυτό. Γιατί στο σπίτι
μας δεν υπήρχε ούτε ένα βιβλίο. Είχα μανία με το διάβασμα από επτά-οκτώ χρόνων
παιδάκι. Έτσι έφθασα σήμερα να έχω χιλιάδες βιβλία».

ΤΟ ΛΑΪΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ

Από τα παιδικά του χρόνια εκείνο που έχει κρατήσει και τον έχει επηρεάσει
είναι η γλώσσα των λαϊκών ανθρώπων. «Αυτό δεν είχε σχέση με το οικογενειακό
μου περιβάλλον ­ εμείς μια μικροαστική οικογένεια ενός αξιωματικού ήμασταν.
Όμως ο πατέρας μου με έπαιρνε μαζί του στον στρατώνα. Κι εγώ μεγάλωσα μέσα
στον στρατώνα. Θυμάμαι Καραγκιόζη, θυμάμαι τραγούδια του Τσιτσάνη, θυμάμαι
τους φαντάρους τους λαϊκούς να χορεύουνε… Πολύ έντονες εικόνες. Και νομίζω ­
το εξομολογούμαι ­ ότι το λαϊκό στοιχείο που είναι ανάμεσα σ’ αυτά που με
ενδιαφέρουν πολύ, στους στρατώνες αυτούς έχει την αφετηρία του».

Μετά ήρθε στη ζωή του η ποίηση. Σπουδάζει οικονομικά στην Ανωτάτη Βιομηχανική
του Πειραιά και παράλληλα γράφει ποιήματα. «Οι φίλοι μου εκείνης της εποχής ­
ο Θοδωρής, ο Γιάννης, ο Κώστας… ­ είχαν το κουραστικό προνόμιο να τους
διαβάζω συνέχεια τα ποιήματά μου. Στους κινηματογράφους, στους δρόμους…
Σταματούσαμε στις βιτρίνες, στη Σταδίου, κι εγώ, “χραπ” έβγαζα ένα ποίημα και
τους το διάβαζα…».

Ο «ΗΝΙΟΧΟΣ»

Όταν τελειώσει τη σχολή θα πάει στον στρατό. Θα δουλέψει για λίγο σε μια
ασφαλιστική εταιρεία και το 1971 θα ανοίξουν μαζί με τον Θανάση Νιάρχο ένα
βιβλιοπωλείο, τον «Ηνίοχο», Σόλωνος και Ομήρου γωνία. Είχαν γνωριστεί την
προηγούμενη χρονιά, όταν έβγαλαν και οι δύο ­ νεαροί ποιητές τότε ­ την πρώτη
τους ποιητική συλλογή. Ο «Ηνίοχος» θα γίνει λογοτεχνικό στέκι. Εκεί τους
πρωτογνώρισα και τους δύο. Ο ένας να συμπληρώνει τον άλλον. Τους πήγαινα το
«Διαβάζω», το περιοδικό που τότε είχε πρωτοβγεί και έπαιρνα κάποιες
συνεργασίες που άφηναν εκεί για το περιοδικό. Ο «Ηνίοχος» θα κρατήσει ώς το
’76. Το ’77, ο Γιάννης Κοντός θα περάσει στον «Κέδρο». «Με πήρε η Νανά η
Κολλιανέση, αυτή η θεά». Ήμουν ο πρώτος «αναγνώστης». Θα στεριώσει στον
«Κέδρο». Και θα παραμείνει και όταν ο εκδοτικός οίκος περάσει στα χέρια της
Κάτιας Λεμπέση και του Βαγγέλη Παπαθανασόπουλου.

Παράλληλα, κάνει εκπομπές για το ραδιόφωνο. Οκτώ ολόκληρα χρόνια στην ΕΡΑ, ένα
τετράμηνο στον 902 στα FM… Και εδώ και τέσσερα χρόνια διδάσκει ποίηση και
λογοτεχνία στη δραματική σχολή του Κώστα Καζάκου ­ «που τον εκτιμώ και είναι
φίλος μου».