ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εικονική πραγματικότητα

Η εικονική πραγματικότητα (virtual reality) καθώς φαίνεται θα δώσει το στίγμα
της στην τρίτη χιλιετία. Το εικονικό, από τη λατινική λέξη virtus (δύναμη,
αρετή), επιδοτεί με απεριόριστες δυνάμεις και «αρετές» το πραγματικό. Η νέα
εποχή θα τελεί υπό την αιγίδα μιας παράδοξης «εν δυνάμει αρετής».

«ΝΑ ΒΛΕΠΟΥΜΕ», καθώς λέει ο Claude Cadoz, «να ακούμε, να χειριζόμαστε
αντικείμενα που δεν υπάρχουν, να διασχίζουμε χώρους που δεν βρίσκονται σε
κάποιον τόπο με τη συνοδεία προσώπων που βρίσκονται αλλού, έχοντας ταυτόχρονα
την πεποίθηση της πραγματικότητας και της παρουσίας των μεν και των δε: “Να
ζει κανείς ή να μη ζει”, κατά κάποιον τρόπο… Να με τι μοιάζουν οι προτάσεις
των σύγχρονων τεχνολογιών αναπαράστασης! Αρκετά παράδοξη απάντηση στο παλαιό
ερώτημα του Άμλετ».

Είναι η δαιμονική εξέλιξη της τεχνολογίας όπου ο δαίμων είναι ταυτόχρονα και
αγαθός θεός, ενώ η σύγχυση ανάμεσα στο καλό και το κακό φτάνει στο απόγειό της.

Πώς νομιμοποιείσαι αλήθεια να νιώθεις απέναντι σε αυτήν τη δυνατότητα. Ποια να
είναι η στάση σου απέναντι σε αυτό που σου επιφυλάσσεται για το μέλλον; Να
νιώσεις φόβο, τρόμο, δέος, ανακούφιση, αγαλλίαση, ελπίδα, απαξίωση; Τι από
όλα, σε τι δοσολογία, σε τι μείγμα;

Όλα παίζουν. Κι ατό είναι ίσως το πιο διαταρακτικό για τον άνθρωπο σήμερα. Όλα
τα συναισθήματα που εγκαλεί το μέλλον, που είναι και παρόν, είναι θεμιτά,
νόμιμα στην εκφορά και τη βίωσή τους. Σε οποιοδήποτε μείγμα, με οποιαδήποτε
μείξη υλικών.

Δικαιούσαι, λοιπόν, να νιώσεις αγαλλίαση και ανακούφιση όταν με τη βοήθεια
οπτικών κρανών, που θα είναι συνδεδεμένα με έναν πανίσχυρο υπολογιστή, θα
ταξιδεύεις σε φανταστικούς, τρισδιάστατους χώρους, απρόσιτους στην επίπεδη και
χλωμή μέχρι τώρα ζωή σου.

Δικαιούσαι όμως να νιώσεις και φόβο, ίσως και τρόμο, βλέποντας πως η
πραγματικότητά σου παραμένει ως έχει. Και ότι με αυτήν τελικά είσαι και
υπάρχεις, με αυτήν την άλλη την επίπεδη και χλωμή πραγματικότητα, που ­ φευ! ­
παραμένει ως έχει.

Η γνώση προβάλλει ως κοινό αγαθό προς οικειοποίηση. Ωστόσο, τι γίνεται με την
επιθυμία για γνώση; Επιθυμία που δεν συμμερίζονται εξίσου οι απόκληροι της
κοινωνίας μας, που σε λίγο ίσως είναι και πλειοψηφία. Επιθυμία που δεν γίνεται
προϊόν διαχείρισης και εξορθολογισμού.

Στο Πανευρωπαϊκό Συνέδριο Κλινικής Ογκολογίας παρουσιάσθηκε ο προσομοιωτής in
my steps.

Πρόκειται για ένα πρόγραμμα εικονικής πραγματικότητας που κάνει προσομοίωση
του αισθήματος κόπωσης, εξάντλησης και άγχους που συνοδεύουν τον καρκινοπαθή.

Οι εθελοντές «δανείζονται» με τα υποπόδια της συσκευής, τα πόδια των ασθενών.
Όσο γρήγορα και να προσπαθήσεις να πιέσεις τα υποπόδια, ο προσομοιωτής δεν
κινείται γρηγορότερα ακολουθώντας τις καθημερινές κινήσεις μέσα στο σπίτι τού
καρκινοπαθούς. Σε μισή ώρα δεν έχεις καταφέρει να κάνεις σχεδόν τίποτα από τις
καθημερινές δουλειές στο σπίτι. Νιώθεις ήδη απίστευτα εξαντλημένος.

Στόχος της συσκευής είναι να βοηθά τους επαγγελματίες υγείας, αλλά και αυτούς
που φροντίζουν καρκινοπαθή άτομα «να μπαίνουν στην θέση των ασθενών και να
κατανοούν το εξαντλητικό αίσθημα κόπωσης, από το οποίο υποφέρουν βασανιστικά».

Σκεπτόμουνα την αγαθή πράγματι εφαρμογή. Μια εκπαίδευση στη συνθήκη του άλλου.
Τόσο αναγκαία στις ημέρες μας, όπου ο άλλος, ο διαφορετικός, παραμένει
εγκλωβισμένος μέσα στην ετερότητά του. Να, λοιπόν, μια πολύτιμη εκπαίδευση
στην εμπειρία του άλλου, παραδειγματική σε μια εποχή που κατακλύζεται από τον
φόβο του «ξένου», «του διαφορετικού». Η κόπωση, λοιπόν, που προσφέρει η
εικονική συσκευή είναι σωτήρια, καθώς και η εκπαίδευση σε μια τέτοια
«μεταφορά» της κόπωσης.

Ωστόσο, πάντα κάτι θα παραμένει εκτός. Θα υπάρχει πάντα κάτι που οριοθετεί το
άπειρο των τεχνολογικών δυνατοτήτων. Στην προκειμένη περίπτωση είναι η αγωνία
του θανάτου που νιώθουν οι καρκινοπαθείς. Η αίσθηση πως μέρα με τη μέρα η ζωή
λιγοστεύει, η καταλυτική αγωνία μπροστά στο επερχόμενο τέλος.

Η κόπωση, ναι, η εξάντληση, ναι. Όλα αυτά αναπαρίστανται. Η εμπειρία εδώ
μοιράζεται. Το εγχείρημα όμως σταματά όταν πάμε παραπέρα. Όταν η κατάδυση στην
εικόνα πάει να αγγίξει την εμπειρία της ψυχής. Αυτή θα παραμένει εσαεί εκτός
εικονικής πραγματικότητας. Μοναχή της, εκτός διευθετήσεων, η εμπειρία της
ψυχής, εκτός χειραγωγήσεων και διεκπεραιωτικών κινήσεων. Εκτός παιδευτικών
συστημάτων, in my steps, yes, but in my heart, no!

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.