Η ελληνική συμβολή στη Δημοκρατία της Ευρώπης

Στην περίοδο μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, το Συμβούλιο της Ευρώπης, ο πρώτος
πολιτικός ευρωπαϊκός Οργανισμός που γέννησε η κοσμογονία του Β’ Παγκοσμίου
Πολέμου, μετεξελίχθηκε σε θεσμό αποδοχής και επιμόρφωσης των πρώην
σοσιαλιστικών χωρών της Ανατολικής Ευρώπης στις αρχές της Δημοκρατίας, του
κράτους Δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Παρά το γεγονός ότι η κύρια
αποστολή μεταβλήθηκε και ο αριθμός των μελών του διπλασιάστηκε σε διάστημα 4-5
ετών φθάνοντας τα 40, οι μηχανισμοί λήψης αποφάσεων παρέμειναν άθικτοι.

Η ΕΜΜΟΝΗ στο πρότυπο της διακυβερνητικής οργάνωσης με την καθιέρωση στην πράξη
της ομοφωνίας στη λήψη των αποφάσεων της Επιτροπής των Υπουργών και των
Μονίμων Αντιπροσώπων σε σειρά ουσιαστικών θεμάτων, όπως ο έλεγχος της τήρησης
των υποχρεώσεων που ανέλαβαν τα νέα μέλη όταν έγιναν δεκτά στον Οργανισμό,
δημιούργησε στην πράξη σοβαρές δυσλειτουργίες. Οι δυσλειτουργίες αυτές, με
κυριότερες τη δυσκολία του Οργανισμού να αντιδρά άμεσα και αποτελεσματικά στις
διεθνείς κρίσεις και την αδυναμία του να λαμβάνει μέτρα εναντίον κρατών –
μελών που παραβιάζουν συστηματικά τις αρχές του, διευκολύνουν όχι μόνο τους
«συνήθεις υπόπτους» όπως την Τουρκία και ορισμένα νέα μέλη, αλλά και τις
μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις.

ΑΝΑΜΟΝΗ

Οι τελευταίες, επιδιώκοντας τήν κατά το δυνατόν βραδύτερη διεύρυνση της
Ευρωπαϊκής Ένωσης, αντιμετωπίζουν το Συμβούλιο ως εξυπηρετικό προθάλαμο μακράς
αναμονής, στον οποίο οι όροι συνύπαρξης δεν είναι απαραίτητο να είναι
ιδανικοί. Άλλωστε, και για τις ίδιες η αυστηρή τήρηση των κανόνων του
Συμβουλίου της Ευρώπης θα τις έθετε υπό αμεσότερη διεθνή επιτήρηση ως προς τον
χειρισμό, από τις κυβερνήσεις, των οξυμμένων προβλημάτων του ρατσισμού και της
ξενοφοβίας που αντιμετωπίζουν.

Η Ελλάδα ανέλαβε την εξάμηνη προεδρία της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου
της Ευρώπης την 4η Μαΐου 1998, κάτω από αυτές τις δύσκολες συνθήκες και ενώ
είχε ξεκινήσει το έργο της μια ειδική επιτροπή προσωπικοτήτων ­ που
ονομάστηκε, με αρκετή δόση υπερβολής, «Επιτροπή Σοφών» ­ για τη θεσμική
αναμόρφωση του Οργανισμού. Με δεδομένη τη δυσκαμψία οργάνων όπως η Επιτροπή
Υπουργών που εκπροσωπούσαν κυβερνήσεις, η ελληνική προεδρία επεχείρησε να
αναβαθμίσει τον ρόλο μη κυβερνητικών διαδικασιών και ειδικότερα των δικαστικών
και ημιδικαστικών οργάνων, καθώς και της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης. Στο
πεδίο αυτό, πρωταρχικός στόχος ήταν η έγκαιρη λειτουργία του Νέου Ευρωπαϊκού
Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ενός θεσμού που, ενοποιώντας υφιστάμενα
όργανα, καθιστούσε αποτελεσματικότερη την προστασία των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων. Η ταύτιση ευρωπαϊκού και εθνικού συμφέροντος στην προκειμένη
περίπτωση, είναι περισσότερο από εμφανής αν συνεκτιμήσει κανείς την πολιτική
διάσταση των αποφάσεων του δικαστηρίου, με κορυφαίο παράδειγμα εκείνη στην
υπόθεση Λοϊζίδου. Αποτελεί, λοιπόν, επιτυχία της χώρας μας ότι οι εξαιρετικά
επίπονες προετοιμασίες ολοκληρώθηκαν στην ώρα τους και το Νέο Δικαστήριο
εγκαινιάστηκε από την 3η Νοεμβρίου, μία ημέρα πριν από τη λήξη της προεδρίας μας.

Ο ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ

Στο Κόσοβο. Οι προτάσεις της ελληνικής προεδρίας διά του αναπληρωτή υπουργού Εξωτερικών Γ.Α. Παπανδρέου συγκέντρωσαν την υποστήριξη της πλειοψηφίας των κρατών – μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης

Επιτυχής, επίσης, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η προσπάθεια που κατέβαλε η
Ελλάδα προκειμένου να προωθηθεί ο θεσμός του επιτρόπου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Η πρόταση για την καθιέρωση αυτού του θεσμού ­ πρωτοβουλία της φινλανδικής
προεδρίας ­ φιλοδοξεί να διαμορφώσει έναν ρόλο για το Συμβούλιο της Ευρώπης
στις χιλιάδες εκείνες υποθέσεις παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων που, λόγω
τυπικών κωλυμάτων, δεν φθάνουν στο δικαστήριο. Από το αξίωμα του επιτρόπου,
μια προσωπικότητα πανευρωπαϊκής εμβέλειας θα μπορούσε να διαμεσολαβεί ανάμεσα
στις κυβερνήσεις και τους θιγόμενους πολίτες, ενώ παράλληλα, μέσω ενός ετήσιου
απολογισμού, θα προσέφερε μια συνολική εικόνα για την κατάσταση των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων στα κράτη – μέλη, κάτι που ασφαλώς δεν είναι σε θέση να κάνει το
Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ήταν αναπόφευκτο ένας τέτοιος
ριζοσπαστικός θεσμός να προκαλέσει την έντονη αντίδραση των «συνήθων υπόπτων»
και των επίσης «συνήθων» προστατών τους. Είναι λοιπόν σημαντικό ότι, στη
διάρκεια της προεδρίας μας ξεπεράστηκαν πολλά και σημαντικά εμπόδια και με την
έντονη πολιτική ενεργοποίηση του αναπληρωτή υπουργού Εξωτερικών Γ. Παπανδρέου,
όχι μόνο παραπέμφθηκε η πρόταση στην Κοινοβουλευτική Συνέλευση για την έκφραση
γνώμης, αλλά και έγινε αποδεκτό ότι θα εγκριθεί ο θεσμός στην Υπουργική Σύνοδο
της Βουδαπέστης τον προσεχή Απρίλιο.

ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

Μεγάλες αντιδράσεις συνάντησε η προσπάθεια της ελληνικής προεδρίας να
ενισχυθεί η σχέση της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης με την Επιτροπή Υπουργών, με
την αναβάθμιση του πολιτικού ρόλου της πρώτης στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Η πρόταση να συζητηθούν συγκεκριμένα μέτρα θεσμικής αναβάθμισης της Συνέλευσης
­ στην οποία, υπενθυμίζεται, εκπροσωπούνται τα εθνικά Κοινοβούλια με
αντιπροσωπεία βουλευτών όλων των κομμάτων, στην ειδική συνάντηση βουλευτών –
κυβερνητικών εκπροσώπων που οργανώθηκε στη Σαντορίνη ­ συνάντησε την έντονη
αντίδραση όχι μόνο της Τουρκίας αλλά και χωρών όπως η Γαλλία και το Ηνωμένο
Βασίλειο, με αποτέλεσμα να ματαιωθεί. Παραμένει όμως απτή απόδειξη της
προσπάθειας της χώρας μας μια απόφαση – σταθμός: να απαντούν οι εκπρόσωποι των
κυβερνήσεων στις συστάσεις της συνέλευσης εντός 9 μηνών, απόφαση που ελήφθη
από την προεδρία του υπογράφοντος με τη βοήθεια της Γερμανίας και ορισμένων
άλλων χωρών. Υπενθυμίζεται ότι, μέχρι τη λήψη αυτής της απόφασης, ήταν σύνηθες
να υιοθετεί η Συνέλευση μια σύσταση π.χ. κατά της εισβολής της Τουρκίας στο Β.
Ιράκ το 1990 και να έρχεται για συζήτηση στην Επιτροπή Μονίμων Αντιπροσώπων
μετά μία εξαετία, αφού στο μεταξύ τα τουρκικά στρατεύματα είχαν υποχωρήσει και
επιστρέψει στο ιρακινό έδαφος μερικές δεκάδες φορές.

Όμως το κύριο χαρακτηριστικό της ελληνικής προεδρίας, εκείνο που προσήλκυσε το
ενδιαφέρον της διεθνούς κοινής γνώμης, ήταν η αναβάθμιση της πολιτικής
παρουσίας του Οργανισμού, ιδιαίτερα όσον αφορά τον χειρισμό κρίσεων. Κορυφαία
στιγμή αυτής της προσπάθειας υπήρξε η επίσκεψη του αναπληρωτή υπουργού
Εξωτερικών Γ. Παπανδρέου και του γ.γ. D. Tarschys, στην Αλβανία στο τέλος
Σεπτεμβρίου και ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη πολιτική κρίση που παραλίγο να
οδηγήσει σε εμφύλια σύρραξη. Η παρέμβαση έδωσε την ευκαιρία στο Συμβούλιο της
Ευρώπης να πρωταγωνιστήσει, για πρώτη φορά στην ιστορία του, στις προσπάθειες
της διεθνούς κοινότητας να καταστείλει μια κρίση σε εξέλιξη.

ΣΤΟ ΚΟΣΟΒΟ

Επίσης, οι προτάσεις του αναπληρωτή υπουργού Εξωτερικών για μια ουσιαστική
παρέμβαση του Συμβουλίου στη Γιουγκοσλαβία – Κόσοβο, οι οποίες συγκέντρωσαν
την υποστήριξη της μεγάλης πλειοψηφίας των κρατών – μελών, έδωσαν αφορμή για
έναν διάλογο του Οργανισμού με τις αρχές του Βελιγραδίου, με αφορμή την αίτηση
για ένταξη της Γιουγκοσλαβίας στον Οργανισμό. Δυστυχώς, η ατυχής έμπνευση των
τελευταίων να ακυρώσουν συνέδριο για τα ανεξάρτητα ΜΜΕ στο Βελιγράδι, στο
οποίο θα μιλούσε και ο Έλληνας αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών Γ. Παπανδρέου,
λίγες ημέρες πριν από τα γεγονότα που οδήγησαν στην παρέμβαση Χόλμπρουκ και τη
συμφωνία για το Κόσοβο, οδήγησαν τις ελληνικές προσπάθειες σε αδιέξοδο.

Τέλος, η επίσκεψη στις αρχές Σεπτεμβρίου στις παρακαυκάσιες χώρες: Γεωργία,
Αρμενία και Αζερμπαϊτζάν του υφυπουργού Εξωτερικών Γ. Κρανιδιώτη, επικεφαλής
αντιπροσωπείας του Συμβουλίου της Ευρώπης για να εξετάσει την κατάσταση που
επικρατεί εκεί σε σχέση με την υποψηφιότητά τους για ένταξη στο Συμβούλιο,
ενθάρρυνε τον διάλογο Αρμενίας – Αζερμπαϊτζάν για το πρόβλημα του Ναγκόρνο
Καραμπάχ. Είναι σημαντικό ότι ο διάλογος αυτός συνεχίστηκε σε επίπεδο υπουργών
Εξωτερικών κατά την Υπουργική Σύνοδο της 4ης Νοεμβρίου και μάλιστα με
ενθαρρυντικά αποτελέσματα.

Τα παραπάνω, που έδωσαν αφορμή στον γενικό γραμματέα του Οργανισμού να
αξιολογήσει την ελληνική προεδρία «ως μια από τις πιο πετυχημένες στην ιστορία
του Συμβουλίου της Ευρώπης», αναμφισβήτητα δεν συνιστούν άμεση συμβολή στα
εθνικά μας θέματα ή στην προώθηση των στόχων της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή
Ένωση. Ενισχύουν, ωστόσο, την εικόνα μιας χώρας ικανής να διαδραματίσει έναν
εποικοδομητικό διεθνή ρόλο και να προάγει τα συμφέροντά της και μέσω της
εύρυθμης και αποτελεσματικής λειτουργίας της διεθνούς οργάνωσης.

Ο Δημ. Κώνστας είναι καθηγητής, πρέσβης εκ προσωπικοτήτων, μόνιμος
αντιπρόσωπος της Ελλάδας στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Οι απόψεις που εκφράζονται
εδώ είναι προσωπικές.