Υπογραφή: Γ. Παπανδρέου

«Αγαπητέ μου Στρατή, το γράμμα σου ήρθε σε μία τρομερή ώρα για μένα. Ακόμη
δεν έχω στείλει τον Φεβρουάριο στη Σοφία. Και δεν έχουν πληρωθεί τα νοίκια του
“Λόγου”, οπότε ν’ απειλείται έξωσις»!

Κακλαμάνης – Παπανικόλα. Ο πρόεδρος της Βουλής, Απόστολος Κακλαμάνης, χαιρετά στο γραφείο της την Άννα Παπανικόλα, η οποία του έδωσε 18 ανέκδοτες επιστολές του Γεωργίου Παπανδρέου για την έκθεση για τα 30 χρόνια από το θάνατο του Γέρου της Δημοκρατίας

ΤΑ ΛΟΓΙΑ αυτά ενός μεγάλου πολιτικού, ο οποίος δεν έκανε ποτέ περιουσία στη
ζωή του, μοιάζουν εξωπραγματικά για τα σημερινά δεδομένα.

Η αλήθεια είναι ότι ειπώθηκαν λίγο παλιά, πριν από… 72 χρόνια και
περιγράφουν ανάγλυφα το πρόβλημα ενός πολιτικού που ήθελε να ανταποκριθεί στην
«ακριβή του Σοφία», με την οποία χώρισε και παράλληλα επιθυμούσε να συνεχίσει
την έκδοση του φύλλου που τον στήριζε στην ιδιαίτερη εκλογική του περιφέρεια,
τη Λέσβο.

Τα λόγια είναι του Γεωργίου Παπανδρέου και περιλαμβάνονται σε μία από τις
δεκάδες επιστολές που έστειλε στο στενό συνεργάτη του, εκδότη και από τους
σημαντικότερους πνευματικούς ανθρώπους της Λέσβου, τον Στρατή Παπανικόλα, ο
οποίος δεν ζει.

ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ

Ο «Γέρος» σε φωτογραφία από το αρχείο Παπανικόλα

Δεκαοκτώ ανέκδοτες επιστολές ­ αυτές διασώζονται ­ παρέδωσε χθες η σύντροφος
του Στρατή, η Άννα Παπανικόλα, κορυφαίο στέλεχος της αντιδικτατορικής
οργάνωσης ΠΑΜ, στον πρόεδρο της Βουλής Απόστολο Κακλαμάνη, για να εκτεθούν στη
μεγάλη έκθεση για τον Γεώργιο Παπανδρέου, πλάι στο υλικό που θα εκθέσει το
ομώνυμο Ίδρυμα. (Την έκθεση, η οποία γίνεται με αφορμή τη συμπλήρωση 30 χρόνων
από το θάνατο του Γεωργίου Παπανδρέου, θα εγκαινιάσει ο Πρόεδρος της
Δημοκρατίας, Κωστής Στεφανόπουλος την προσεχή Τρίτη στις 7 μ.μ.).

Οι ανέκδοτες αυτές επιστολές έχουν πολύ ενδιαφέρον. Αφορούν στην περίοδο
’35-’36, όταν ο Γεώργιος Παπανδρέου, μετά το αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα,
επιχειρεί να ιδρύσει ένα κόμμα.

Η Σοφία. Τον απασχολούσε έντονα τον Γεώργιο Παπανδρέου που δεν είχε να στείλει το μηνιάτικο «στην ακριβή του Σοφία»

«Κυμαινόμεθα μεταξύ “σοσιαλιστικού μεταρρυθμιστικού” και “σοσιαλιστικού
ριζοσπαστικού” κόμματος. Τι προτιμάς;», ρωτούσε ο Γεώργιος Παπανδρέου τον
Στρατή Παπανικόλα και του ευχόταν… καλή λευτεριά, λίγες μόλις μέρες πριν από
την κήρυξη από τον Ιωάννη Μεταξά δικτατορίας!

Η σήψη. Τον Παναγή Τσαλδάρη τον αναφέρει ως αριστοτέχνη της σήψης στις επιστολές του ο Γεώργιος Παπανδρέου

Ο Γεώργιος Παπανδρέου μαζί με τους βουλευτές του κομμουνιστικού κόμματος ήταν
οι μόνοι οι οποίοι δεν έδωσαν ψήφο εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση Μεταξά,
προβλέποντας μάλιστα ότι «ο Μεταξάς θα οδηγήσει έναν ολόκληρο λαό στα
βασανιστήρια του πάγου και του ρετσινόλαδου».

«Και ο Σοφούλης φαίνεται να είναι έτοιμος να εγκαταλείψει την επαναφορά των
αποτάκτων», έγραφε με απογοήτευση σε άλλη επιστολή του, ένα χρόνο ενωρίτερα ­
στις 12.4.35 ­ προς τον Στρατή Παπανικόλα, τονίζοντάς του την ανάγκη
επανέκδοσης του «Δημοκράτη», της εφημερίδας που διαδέχθηκε ουσιαστικά τον
«Ελεύθερο Λόγο».

Κίνημα ’35. Ο Γέρος της Δημοκρατίας περιγράφει εικόνες από το βενιζελικό κίνημα του ’35

Ο Γεώργιος Παπανδρέου διαφωνούσε με πολλές επιλογές των κεντρώων πολιτικών του
Μεσοπολέμου. Ήταν σε πολλές περιπτώσεις αριστερότερά τους και δεν παρέλειπε
καθημερινώς ­ και μέσα από τις επιστολές προς φίλους τους, όπως ο Στρατής
Παπανικόλας ­ να καυτηριάζει τα λάθη τους και τις υποχωρήσεις προς τη Δεξιά
της εποχής του Μεσοπολέμου, π.χ. να μην επανέρθουν οι απότακτοι δημοκρατικοί αξιωματικοί.

Στις επιστολές του ο Γεώργιος Παπανδρέου κάνει λόγο για τον Παναγή Τσαλδάρη,
τον οποίο παρουσιάζει στον Παπανικόλα ότι «επιδιώκει να τετραγωνίσει τον κύκλο».

Η αναλογική. Η συζήτηση για την απλή αναλογική είναι πολύ παλιά

Σε επιστολή του στις 16 Ιουλίου του ’35 γράφει για τον Τσαλδάρη ότι τα θέλει
όλα μαζί. «Να μείνει η Δημοκρατία και να μην θυμώσουν οι βασιλόφρονες του
Λαϊκού Κόμματος. Δι’ αυτό προσφέρει τας λέξεις ως την Παλινόρθωσιν και τας
πράξεις ως την Δημοκρατίαν… Ευτυχώς ο στρατός είναι νομιμόφρων».

Παναγής Τσαλδάρης. Ο Γεώργιος Παπανδρέου έγραφε ότι ο Τσαλδάρης ήθελε να… τετραγωνίσει τον κύκλο!

Ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο οποίος πρωτοπολιτεύθηκε ­ αφού υπηρέτησε πρώτα ως
νομάρχης ­ στη Λέσβο, έγραψε σε πολλές επιστολές του για την ανάγκη να
πειθαρχούν όλοι στο κόμμα και το ίδιο να κάνουν και οι συνεργάτες του, ενώ
έκανε λόγο ­ το 1935 ­ για την ανάγκη να υπάρχει αναλογικό εκλογικό σύστημα.

Το ενδιαφέρον του για τη Μυτιλήνη και τη Λέσβο ήταν συνεχές, κυρίως για την
Παιδαγωγική Ακαδημία, όπου πέτυχε να σταλεί ­ όπως περιγράφει στις επιστολές
του ­ ως διευθυντής της ο Παπανούτσος.

Καλή λευτεριά! Λίγες μέρες πριν από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου ο Γεώργιος Παπανδρέου ήλπιζε ακόμη και ρωτούσε τον Στρατή Παπανικόλα πώς θα ονομάζουν το κόμμα τους, «σοσιαλιστικό – μεταρρυθμιστικό» ή «σοσιαλιστικό – ριζοσπαστικό»

Ο Γεώργιος Παπανδρέου μπορεί να έγινε δύο φορές πρωθυπουργός, αλλά είχε πολλές
εκλογικές αποτυχίες. Για μία από αυτές, όταν δεν μπόρεσε στη Βουλή του ’36 να
φέρει τους «δικούς» του ανθρώπους, έγραψε στον Στρατή Παπανικόλα: «Πλείστοι
φίλοι μας απέτυχαν με ελάχιστην διαφοράν ψήφων… Υπομονή. Ελπίζω να είναι η
τελευταία δοκιμασία και να βαδίσωμεν του λοιπού προς επιτυχίας».

Ο ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ

Λίγες μέρες αργότερα, στις 14 Φεβρουαρίου του ’36, ο Γεώργιος Παπανδρέου
έγραφε: «Η γενική κατάστασις είναι ακόμη απροσδιόριστος. Εξαρτάται από τας
αποφάσεις Τσαλδάρη, ο οποίος είναι ο αριστοτέχνης της σήψεως. Εάν η συνεργασία
με αυτόν ματαιωθεί, φαντάζομαι ότι θα έχωμεν κυβέρνησιν Φιλελευθέρων –
Δημοκρατικών – Μεταξά. Ίδωμεν…».

Οι άνθρωποι όμως της δικτατορίας Μεταξά δούλευαν συνεχώς… «Θα μείνει η
κυβέρνησις Δεμερτζή, πιθανώς ανασχηματιζομένη», έγραφε στον Παπανικόλα ο
Παπανδρέου στις 27 Φεβρουαρίου του ’36. «Θα εκλεγή πρόεδρος της Βουλής ο
Σοφούλης, ψηφιζόμενος από Φιλελευθέρους Δημοκρατικούς και Κομμουνιστάς
(157)… Κατόπιν θα καθιερώσωμεν την αναλογικήν με ψήφισμα της Συνελεύσεως ως
πάγιον… Και ελπίζομεν έπειτα να καταστή δυνατή κυβέρνησις εκ των κομμάτων
της Βουλής (μάλλον ιδική μας). Ίδωμεν αν αι προβλέψεις θα επαληθεύσουν».

Έξι μήνες αργότερα, στις 4 Αυγούστου του ’36, ο Μεταξάς «με τις ευλογίες του
Παλατιού και των Άγγλων» κήρυξε τη δικτατορία, η οποία κράτησε πολλά χρόνια…
Ήρθε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος… Ο Δεκέμβρης του ’44, ο Εμφύλιος, τα πέτρινα
χρόνια, η δικτατορία, η μεταπολίτευση και η συζήτηση για την αναλογική συνεχίζεται…