«Βουτιά» σε λίμνη 2 εκατ. ετών

Τα απολιθώματα ψαριών που ζούσαν πριν από δύο εκατομμύρια χρόνια σε μια
τεράστια λίμνη, αλλά και ίχνη από κάθε λογής ζώα που πήγαιναν εκεί για να
ξεδιψάσουν, φέρνουν σιγά σιγά στο φως οι επιστήμονες που εργάζονται στην
περιοχή της Βρίσας – Βατερών στη Λέσβο.

Απολίθωμα γνάθου που ανήκε στο σαρκοφάγο ζώο του είδους Nyctereutes megamastoides, το οποίο είναι συγγενές με το σημερινό κογιότ

ΣΤΗ ΘΕΣΗ που σήμερα βρίσκεται το αιγαιοπελαγίτικο νησί, υπήρχε κάποτε στεριά.
Το έδαφος ενωνόταν με εκείνο της Μικράς Ασίας. Αρκετά βόρεια από την περιοχή
των Βατερών εκτείνονταν δάση με πεύκα και άλλα δέντρα, που αργότερα
εξαφανίστηκαν. Πιο νότια, η φύση είχε δημιουργήσει μια σαβάνα η οποία
περιέκλειε και μια μεγάλη λίμνη με αβαθή νερά.

ΠΛΟΥΣΙΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ

Στον πυθμένα της είχαν αναπτυχθεί σπάνια υδροχαρή φυτά, μερικά από τα οποία
ήταν σαρκοφάγα. Μερικά είδη ψαριών έφθαναν σε μήκος τα 80 εκατοστά. Όσο για τα
ζώα που ζούσαν στις όχθες της, ήταν κάθε είδους. Μαμούθ, τεράστιες χελώνες,
άλογα, άγρια ελάφια, γαζέλες, αντιλόπες, ρινόκεροι. Ζούσαν όμως ­ και αυτό
είναι το πιο σημαντικό για τους επιστήμονες ­ υπερμεγέθεις πίθηκοι του γένους
Paradolichopithecus. Τα απολιθώματά τους έχουν ηλικία δύο εκατομμυρίων ετών.
Και είναι η πρώτη φορά στην Ευρώπη που εντοπίζονται ίχνη αυτού του γένους σε
τόσο «πρόσφατη» εποχή.

Αρκετά χρόνια πριν, ο καθηγητής Γεωλογίας – Παλαιοντολογίας και κοσμήτορας της
Σχολής Θετικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών, Μιχάλης Δερμιτζάκης, άρχισε
να συλλέγει από διάφορα σημεία των Βατερών της Λέσβου, απολιθωμένα οστά, τα
οποία πολύ συχνά δεν βρίσκονταν σε καλή κατάσταση. Ωστόσο, το ενδιαφέρον των
κατοίκων στην Κοινότητα της Βρίσας ήταν αρκετά έντονο.

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών συνεργάστηκε με τις τοπικές αρχές και συμφωνήθηκε να
δημιουργηθεί η Συλλογή Φυσικής Ιστορίας Βρίσας Λέσβου, η οποία εκτός από τα
συγκεκριμένα ευρήματα, θα εμπλουτιζόταν και με ό,τι καινούργιο ανακαλυπτόταν
από νέες έρευνες, σε διαφορετικές πλέον θέσεις. Τις θέσεις αυτές υπέδειξε ο
καθηγητής Φυσικής κ. Κώστας Ταξείδης και όπως σύντομα διαπίστωσαν όλοι, τα
αποτελέσματα υπήρξαν απροσδόκητα.

ΜΕΓΑΛΗ ΛΙΜΝΗ

Τμήματα οστών από σαρκοφάγα ζώα που βρέθηκαν στη διάρκεια των ανασκαφών στα Βατερά Λέσβου

Οι Έλληνες και ξένοι ειδικοί επιστήμονες που συνεχίζουν το έργο τους στο νότιο
τμήμα του νησιού, διαπίστωσαν αρχικά την ύπαρξης της μεγάλης λίμνης. Στα
αργιλικά της ιζήματα εντοπίστηκαν απολιθωμένα ψάρια διαφόρων μεγεθών, το
μεγαλύτερο από τα οποία φθάνει τα 80 εκατοστά. Τα νερά της λίμνης ήταν γλυκά
και στον πυθμένα βρέθηκαν διάφορα είδη απολιθωμένων φυτών. Ανάμεσά τους όπως
αναφέρθηκε, τα σαρκοφάγα Ουτρικουλάρια, Σπειροδέλα και διάφορα βούρλα όπως τα
Phragmites, Jungus, Typha, κ.ά.

Τα απολιθωμένα όμως ίχνη δεν αφορούσαν μόνο στον ζωικό και τον φυτικό κόσμο
της λίμνης, αλλά και σε πληθυσμούς από κάθε λογής ζώα που υπήρχαν στη σαβάνα
γύρω από αυτή. «Σε αρκετές θέσεις έχουν διασωθεί τα βιοδηλωτικά ίχνη από τις
πατημασιές τους», λέει ο κ. Μ. Δερμιτζάκης και μας εξηγεί τι είδους ζώα
«φιλοξενούνταν» στη Λέσβο εκείνη την εποχή, όπως και τι ακριβώς βρέθηκε.

Πρώτα πρώτα η γνάθος, οι χαυλιόδοντες και άλλα τμήματα από τον σκελετό ενός
γιγαντιαίου προβοσκιδωτού, του Anancus arvenensis, που ήταν πρόγονος του
σημερινού ελέφαντα. Το είδος αυτό φαίνεται ότι εξαφανίστηκε πριν από 1,6
εκατομμύρια χρόνια. Στη συνέχεια εντοπίστηκαν ίχνη από οπλές και απολιθωμένα
οστά αλόγων, σε διάφορα σημεία. Ανάμεσα στα ευρήματα συγκαταλέγεται και ένα
οστό με συγκολλημένα τα κάτω άκρα, μεγαλύτερων διαστάσεων από αυτά που είχαν
τα συνηθισμένα άλογα ­ Equus stenonis ­ εκείνης της περιόδου.

Πέραν αυτών, ανακαλύφθηκαν οστά και σιαγόνες ενός σαρκοφάγου ζώου, του
Nyctereutes megamastoides, που είναι συγγενές με το σημερινό κογιότ. Μεγάλη
εντύπωση όμως προκάλεσαν τα απολιθωμένα οστά που ανήκουν σε μια τεράστια
χελώνα ασιατικής προέλευσης. Το μήκος της, με βάση τα ευρήματα, υπολογίστηκε
στα 2,80 μέτρα, «όσο δηλαδή το μέγεθος ενός μικρού αυτοκινήτου».

Ο κατάλογος των ευρημάτων περιλαμβάνει επίσης αφθονία απολιθωμάτων από ελάφια,
γαζέλες, αντιλόπες. «Όλα τους υποδεικνύουν ένα παλαιοπεριβάλλον σαβάνας, ενώ
τα ιζήματα φανερώνουν την ύπαρξη ποτάμιων συστημάτων που διέσχιζαν τις
δασώδεις εκτάσεις της περιοχής και κατέληγαν στη λίμνη».

ΠΩΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΚΕ

Μεγάλη σαν αυτοκίνητο ήταν η ασιατικής προέλευσης χελώνα που ζούσε στα Βατερά. Οι επιστήμονες, που εντόπισαν τα απολιθωμένα οστά της, υπολόγισαν ότι το μήκος της χελώνας έφθανε τα 2,80 μέτρα

Η ηλικία των ευρημάτων υπολογίστηκε στα δύο εκατομμύρια χρόνια και έγινε με τη
χρήση της παλαιομαγνητικής μεθόδου. Η λογική που ακολουθείται στη μέθοδο αυτή
είναι η εξής: όταν τα ιζήματα καθιζάνουν, τότε στερεοποιούνται τα μικρά
μεταλλικά στοιχεία που περιλαμβάνουν. Αυτά προσανατολίζονται προς τον
μαγνητικό Βορρά, στην περίπτωσή μας προς τον Βορρά εκείνης της περιόδου. Οι
επιστήμονες λαμβάνοντας δείγματα προσανατολισμένα προς τον σημερινό μαγνητικό
Βορρά, μπορούν και υπολογίζουν το μέγεθος της διαφοροποίησης του εδάφους και
κατά συνέπεια προσδιορίζουν την ηλικία. Είναι σαφές βέβαια ότι η πάροδος του
χρόνου αλλάζει τη θέση των πόλων της Γης.

Η ΟΜΑΔΑ

Η ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου Αθηνών, αποτελούμενη από τους Χ. Ντρίνια,
Γ. Λύρα, Θ. Τσουρού, Κ. Κούλη, Ν. Τσαπάρα, Κ. Θεοχαρόπουλο, βοηθήθηκε στο έργο
της από τους κατοίκους της περιοχής Θρ. Ταξείδη, Παν. Παππά, Στρ. Νικέλη, Δημ.
Σιγεώργη. Σημαντική όμως είναι και η συμβολή ξένων επιστημόνων, όπως του
γνωστού παλαιοντολόγου Πολ Σοντάρ, του καθηγητή Ποπ ντε Μποέρμ, που μελέτησε
τον ρυθμό απόθεσης των ιζημάτων στην Ιάβα όπου βρέθηκε ο Homo erectus, κ.ά.