ΑΜΑΡΤΙΑ ΣΕΝ Οικονομία είναι και οι άνθρωποι…

«Η ανεργία είναι το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει σήμερα η

Ευρώπη. Δεν λέω, και ο πληθωρισμός, τον οποίο οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις θέτουν

ως προτεραιότητα, είναι σημαντικός. Πιστεύω, όμως, ότι η Ευρώπη έχει

παραμελήσει το πρόβλημα της ανεργίας. Και το κοινωνικό κόστος μεγαλώνει…».

Ο Αμάρτια Σεν, ο οικονομολόγος και φιλόσοφος που τιμήθηκε πριν από λίγες

ημέρες με το Νόμπελ Οικονομίας, προειδοποιεί στη συνέντευξή του στα «ΝΕΑ» ότι

στο πλαίσιο των αλλαγών, τις οποίες προωθούν τα ευρωπαϊκά κράτη προκειμένου να

επιτευχθούν οι στόχοι της οικονομικής και νομισματικής ένωσης, παραμελούν ένα

σημαντικό ζήτημα ­ αυτό της ανεργίας και των τεράστιων κοινωνικών της επιπτώσεων.

«Η ΟΝΕ είναι η ναυαρχίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Και αυτό είναι θετικό, μια

και η ευρωπαϊκή ενότητα είναι ιδιαίτερα σημαντική. Όμως, ως νομισματική

μεταρρύθμιση έχει δύο προβλήματα: καταρχήν περιορίζει ορισμένες ελευθερίες των

εθνικών πολιτικών, κυρίως στον τομέα των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Όταν έχεις

μόνο ένα νόμισμα δεν μπορείς να προσαρμόσεις την ισοτιμία. Έτσι οι κυβερνήσεις

πρέπει να θυμούνται ότι έχουν ένα εργαλείο λιγότερο στα χέρια τους και να

διαμορφώνουν βάσει αυτού την πολιτική τους. Δεύτερον, νομίζω ότι είναι πολύ

σημαντικό να διευρύνει η ΟΝΕ τον ορίζοντά της. Δεν είναι μόνο ο πληθωρισμός ο

εχθρός, αλλά και η ανεργία. Και οι Ευρωπαίοι σε αυτόν τον τομέα έχουν να

μάθουν αρκετά από τους Αμερικανούς».

ΓΝΩΣΤΟΣ για τη βαρύτητα που δίνει στις κοινωνικές διαστάσεις των οικονομικών

φαινομένων, ο Ινδός επιστήμονας επιχειρεί να κάνει τη σύγκριση μεταξύ

αμερικανικής και ευρωπαϊκής πολιτικής. «Το αμερικανικό σύστημα έχει δύο

προτεραιότητες ­ τον χαμηλό πληθωρισμό και τη χαμηλή ανεργία. Η Ευρώπη έχει

σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, κάτι που δεν συμβαίνει στις ΗΠΑ και έτσι υπάρχει

η πεποίθηση ότι οι επιπτώσεις της ανεργίας δεν είναι πολύ μεγάλες. Όμως δεν

μπορούμε να μετράμε το κόστος της ανεργίας μόνο με αριθμούς. Δεν έχουμε μόνο

χαμηλά εισοδήματα, αλλά και έλλειψη αυτοσεβασμού, περιορισμό συμμετοχής. Οι

ΗΠΑ παίρνουν σαφώς αυστηρότερα μέτρα εναντίον της ανεργίας. Καμία αμερικανική

κυβέρνηση δεν θα μπορούσε να επιβιώσει με ανεργία 12%, που παρουσιάζουν

αρκετές ευρωπαϊκές χώρες. Η Ευρώπη οφείλει να ξανασκεφτεί την πολιτική της σε

αυτόν τον τομέα».

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΚΡΙΣΗ

­ Φαίνεται ότι υπάρχει μία γενικευμένη οικονομική κρίση. Πού πιστεύετε ότι

οφείλεται και πώς πρέπει να αντιμετωπιστεί;

«Υπάρχουν διάφορες όψεις της κρίσης. Ξεκίνησε από την Ασία και έχει να κάνει

με χρηματοοικονομικά θέματα. Σε τέτοιες κρίσεις πρέπει να έχουμε πάντα στο

μυαλό μας ότι οι άνθρωποι που θα επηρεαστούν ανήκουν κυρίως στα χαμηλά

οικονομικά στρώματα. Άρα πρέπει να υπάρχει η πρόβλεψη του τι θα γίνει με

αυτούς τους οποίους πετάει έξω το σύστημα αυτή τη στιγμή, καθώς σε πολλές από

τις πληγείσες ασιατικές χώρες δεν υπάρχει δίκτυ ασφαλείας. Όσον αφορά τον

υπόλοιπο κόσμο, οι ασιατικές οικονομίες ήταν τόσο δυναμικές στο παρελθόν, ώστε

συμμετείχαν στον ρυθμό αύξησης της διεθνούς οικονομίας. Πώς μπορεί να αλλάξει

η κατάσταση στη Δύση; Οι δυτικές οικονομίες πρέπει να πάρουν σοβαρά υπόψη τους

την κρίση. Γιατί από όπου και αν προέρχεται, μόλις δημιουργηθεί πανικός είναι

δύσκολο να αντιστρέψεις την κατάσταση. Αυτό συνέβη στην Ασία. Οι οικονομίες

είχαν προβλήματα, αλλά εάν δεν είχε δημιουργηθεί πανικός δεν θα είχαμε φτάσει

εδώ. Όταν χάνεται η εμπιστοσύνη, ο κόσμος ζητεί τα λεφτά του. Δεν υπάρχει

καμία τράπεζα στον κόσμο που να μπορεί να επιβιώσει από κάτι τέτοιο. Άρα οι

οικονομικές κρίσεις φαίνονται πάντα πιο υπερβολικές από ό,τι είναι, όσον αφορά

το σαθρό χρηματοοικονομικό υπόβαθρο. Ακόμα και η τωρινή κρίση είναι

υπερτονισμένη. Πρέπει να αντιμετωπιστεί, αλλά πιο ήπια και όχι με κάποια από

τα δραστικά μέτρα τα οποία προτείνονται. Η κρίση είναι βαθιά στην Ασία, αλλά

εδώ φαίνεται μεγαλύτερη λόγω έλλειψης εμπιστοσύνης. Αυτό είναι το

σημαντικότερο: να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη στην οικονομία. Δεν χρειαζόμαστε

σκληρά μέτρα, αλλά σταθερό χειρισμό».

­ Υπάρχει κάτι που δεν έχει γίνει μέχρι τώρα και θα βοηθούσε;

«Θα ήθελα να δω τις μεγάλες χώρες, και ιδιαίτερα τις Ηνωμένες Πολιτείες, να

στέλνουν ένα ισχυρό μήνυμα ότι είναι αποφασισμένες να αντιμετωπίσουν την κρίση

­ για παράδειγμα, να προχωρήσουν σε μείωση των επιτοκίων. Κάτι τέτοιο όμως δεν

μπορεί να γίνει λόγω της εσωτερικής κρίσης με τον πρόεδρο Κλίντον. Δεν είμαι

Αμερικανός, αν και ζω εκεί και τα μισά χρήματα από το Νόμπελ θα πάνε σε φόρους

προς το αμερικανικό Δημόσιο. Η κρίση δεν έχει χτυπήσει άσχημα τις ΗΠΑ. Το

χρηματιστήριο μπορεί να έπεσε, αλλά είχε ανέβει πάρα πολύ νωρίτερα και έτσι

βρίσκεται ακόμα σε υψηλά επίπεδα. Πιστεύω ότι είναι σημαντικό για τις ΗΠΑ να

δείξουν ότι ενδιαφέρονται για τη διεθνή οικονομία και όχι μόνο για τη δική τους».

ΤΟ ΒΙΟΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ

Πέρα από τους επίσημους δείκτες της οικονομίας, ο Αμάρτια Σεν δίνει πάντα

μεγάλη σημασία στους δείκτες που μαρτυρούν τον τρόπο ζωής των πολιτών.

«Ένα από τα μεγάλα προβλήματα είναι η ανισότητα μέσα στις οικονομίες. Δίνουμε

μεγάλη έμφαση στην ανισότητα των εσόδων και όχι άλλων τομέων, όπως οι

ευκαιρίες για μόρφωση, απασχόληση, κινητικότητα, θνησιμότητα. Βοηθούσα την

Τράπεζα της Ιταλίας σε μία έρευνα το 1996 για την ανισότητα. Το συμπέρασμα που

προέκυψε ήταν ότι υπάρχουν τεράστιες ανισότητες στην εκπαίδευση και την

υγειονομική περίθαλψη μεταξύ Βορρά και Νότου. Άρα, όταν μιλάμε για οικονομία

που ευημερεί, μπορούμε κάλλιστα μέσα σε αυτήν να βρούμε ομάδες που υποφέρουν.

Οι ΗΠΑ έχουν μία επιτυχημένη οικονομία με υψηλά εισοδήματα, αλλά το προσδόκιμο

ζωής για τους μαύρους, ιδιαίτερα στα γκέτο των μεγαλουπόλεων, είναι χαμηλότερο

από ό,τι σε ορισμένες περιοχές της Ινδίας ή της Κίνας. Η εκπαίδευση και η

υγεία, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο παρέχονται, είναι σημαντικοί δείκτες

εάν θέλουμε να μελετήσουμε την κατάσταση πραγματικά. Δεν πρέπει να κοιτάμε

μόνο τα εισοδήματα…».

­ ΤΟ ΒΡΑΒΕΙΟ που σας απενεμήθη ονομάστηκε το Νόμπελ των Φτωχών. Αυτό

σημαίνει ότι πλέον η διεθνής κοινότητα δείχνει ενδιαφέρον για αυτούς ή ότι το

πρόβλημα έχει πάρει τέτοιες διαστάσεις ώστε αναζητούνται τρόποι αντιμετώπισής του;

«Με κολακεύει ιδιαίτερα το ότι οι δημοσιογράφοι αποκαλούν έτσι το Νόμπελ με το

οποίο τιμήθηκα. Αλλά το αντικείμενο για το οποίο με βράβευσε η Σουηδική

Ακαδημία είναι η Οικονομία της Ευημερίας. Όμως, πράγματι η φτώχεια είναι ένα

από τα σημεία στα οποία δίνεται έμφαση με αυτό το βραβείο. Η αντιμετώπιση της

φτώχειας απασχολούσε πάντα τους οικονομολόγους και κυρίως τον θεμελιωτή της

σύγχρονης οικονομικής σκέψης, Άνταμ Σμιθ. Τίποτα δεν τον ανησυχούσε τόσο όσο η

μάστιγα της φτώχειας. Συχνά ξεχνάμε ότι ο Άνταμ Σμιθ πίστευε πως η κρατική

παρέμβαση είναι κάποιες φορές επιβλαβής, γιατί συνήθως τέτοιου είδους

παρεμβάσεις γίνονται με την παραίνεση των πλουσίων και προς το συμφέρον τους.

Έλεγε ο Άνταμ Σμιθ: εάν οι κρατικές παρεμβάσεις ήταν προς το συμφέρον των

φτωχών, τότε η κατάσταση θα ήταν πολύ διαφορετική. Όμως κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει…».

­ Άρα η φτώχεια μπορεί να αντιμετωπιστεί;

«Ναι. Γρήγορα και δραστικά. Όμως δεν υπάρχει μαγική φόρμουλα. Πρέπει να

θυμόμαστε ότι οι φτωχοί μοιράζονται τα ίδια βάσανα, αλλά όχι για τους ίδιους

λόγους. Μπορεί να έφτασαν σε αυτό το σημείο από διαφορετικές αφετηρίες ­

έλλειψη δουλειάς, έλλειψη εκπαίδευσης, άσχημη ιατρική περίθαλψη κ.λπ. Για να

αντιμετωπίσουμε τη φτώχεια πρέπει πρώτα να εντοπίσουμε τις πολλαπλές ρίζες της

και να τις ξεριζώσουμε μία μία».