ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ο ξένος από το μέλλον

Είναι γνωστό το πάθος για την ελευθερία που χαρακτήριζε τον Αϊζάια Μπερλίν.
Τώρα μαθαίνουμε ποιος ήταν ο άνθρωπος που του το ενέπνευσε.

Άννα Αχμάτοβα (1914). Η μεγάλη Ρωσίδα ποιήτρια γνώρισε στο πετσί της τον σταλινικό τρόμο

ΤΟΝ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟ του 1945, ο λετονικής καταγωγής φιλόσοφος επισκέφθηκε τη Μόσχα,
για πρώτη φορά μετά το 1920 που η οικογένειά του μετανάστευσε στη Βρετανία.
Σκοπός του ταξιδιού του ήταν να προετοιμάσει για τη βρετανική κυβέρνηση ένα
υπόμνημα για τις αμερικανο-σοβιετο-βρετανικές σχέσεις μετά τον πόλεμο.
Εκμεταλλεύθηκε όμως την ευκαιρία για να συναντηθεί με τα λίγα εναπομείναντα
ελεύθερα μυαλά της σοβιετικής διανόησης: τον Αϊζενστάιν, τη Λίνα Προκόφιεφ,
τον συγγραφέα Κορνέι Τσουκόφσκι, τον σκηνοθέτη Αλεξάντερ Ταϊρώφ. Κι όταν πήγε
στο Λένιγκραντ για να βρει το οικογενειακό του σπίτι, ζήτησε να δει την Άννα Αχμάτοβα.

Πενήντα έξι ετών πια, η μεγάλη ποιήτρια δεν θύμιζε σε τίποτα την καλλονή των
νεανικών της χρόνων. Ο πρώτος της σύζυγος Νικολάι Γκουμιλιώφ είχε εκτελεστεί
το 1921 με την κατηγορία της συνωμοσίας κατά του Λένιν και στην ίδια είχε
απαγορευθεί να εκδώσει έστω και ένα στίχο από το 1925 ως το 1940. Επί πενήντα
δύο χρόνια δεν μπορούσε να ταξιδέψει στο εξωτερικό. Όσο ο τρόμος έκλεινε το
στόμα των κοντινών της προσώπων, τόσο η ίδια γινόταν η ποιήτρια της απόγνωσης
και της εγκατάλειψης: στον κύκλο ποιημάτων της «Ρέκβιεμ» περιγράφει με πάθος
το μαρτύριο της γενιάς που συνέτριψε ο Στάλιν.

Η συνάντηση του φιλοσόφου με την ποιήτρια κράτησε όλη τη νύχτα. Μίλησαν για τη
ρωσική λογοτεχνία, για τον Πούσκιν, τον Τσέχωφ και τον Πάστερνακ, που τη
δεκαετία του ’20 πολιορκούσε την Αχμάτοβα και της έλεγε πως δεν μπορεί να
ζήσει χωρίς αυτήν, αλλά σύντομα κουραζόταν και παρακαλούσε τη γυναίκα του να
έλθει να τον πάρει. Μίλησαν για μουσική, για τέχνη και για ποίηση. Αντήλλαξαν
μοναξιά, αλλά όχι κορμί: ο Μπερλίν έφυγε χωρίς να την αγγίξει. Κι εκείνη
πρόσθεσε στο «Ποίημα χωρίς Ήρωα» τους εξής στίχους: «Ο ξένος από το μέλλον! –
Είναι αλήθεια / ότι θα έλθει πραγματικά σε μένα / Στρίβοντας στη γέφυρα αριστερά;».

Η συνάντηση αναφέρεται με λεπτομέρειες σε δύο βιβλία που μόλις κυκλοφόρησαν:
τη βιογραφία του σερ Αϊζάια ­ που πέθανε τον περασμένο Νοέμβριο ­ από τον
ιστορικό Μάικλ Ιγκνάτιεφ (εκδ. Chatto) και το βιβλίο «Ο Ξένος από το Μέλλον:
Άννα Αχμάτοβα και Αϊζάια Μπερλίν» του Ούγγρου συγγραφέα Γκυόργκι Ντάλος (εκδ.
John Murray). Χάρις στους δύο συγγραφείς μαθαίνουμε και πώς τελείωσε η σχέση.
Τον Ιούνιο του 1965, η θρυλική κυρία επισκέφθηκε την Οξφόρδη για να
ανακηρυχθεί επίτιμη διδάκτωρ και πήγε να δει τον Μπερλίν. Με έκπληξη (και
ζήλεια;) αντίκρυσε την πολυτελή κατοικία του, τους υπηρέτες του και την
καινούργια του γυναίκα. Σ’ ένα από τα τελευταία της ποιήματα θα έγραφε: «Δεν
οδηγεί σε μυστική σκηνή/ Αυτή η φλεγόμενη γέφυρα/ Αυτόν τον οδηγεί σ’ ένα
χρυσό κλουβί/ Σ’ ένα κόκκινο ικρίωμα, εκείνη».