ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Αν οι κάμερες δεν ήταν εκεί…

Αν οι κάμερες δεν ήταν εκεί, αν οι τηλεοπτικοί σταθμοί δεν είχαν μετατρέψει
την αστυνομική επιχείρηση σε δραματοποιημένο υπερθέαμα, αν ο, τόσο βολικά
νεκρός, «Ρουμάνος» δεν έχει προτιμήσει έναν άνθρωπο της τηλεόρασης αντί ενός
ανθρώπου της Αστυνομίας για να διαπραγματευθεί εμπρός στα έκθαμβα μάτια του
πανελληνίου, θα είχε άραγε διαφορετική έκβαση αυτή η «σκυλίσια μέρα» στην οδό Αχαρνών;

Θα ήταν άραγε λιγότερο πανικόβλητοι και αδέξιοι οι ηγέτες της αστυνομίας, αν
δεν ένιωθαν εκείνη την ώρα πρωταγωνιστές ενός αυτοσχεδιαζόμενου σίριαλ φρίκης,
με μεγάλη ακροαματικότητα;

Θα ήταν λιγότερο αιματηρή η έκβαση του δράματος, αν οι ήρωές του δεν είχαν
βρεθεί να πρωταγωνιστούν σε έναν διπλό ρόλο ­ έναν μέσα στην μοιραία
πολυκατοικία, κι έναν άλλον στην ταυτόχρονη, μεγεθυσμένη και δραματοποιημένη
αναπαράσταση της περιπέτειάς τους στο γυαλί της τηλεόρασης;

Τα ερωτήματα, και η αυτονόητα καταφατική απάντησή τους, περιέχονται στη νέα
δικογραφία κατά της τηλεόρασης ­ ή τουλάχιστον αυτής της τηλεόρασης των
ζωντανών μεταδόσεων, της πομπώδους ή δακρύβρεκτης δραματοποίησης, της υποταγής
της ακρίβειας της ενημέρωσης στην εμπορεύσιμη εντυπωσιοθηρία.

Η τηλεόραση έχει πολλές φορές κατηγορηθεί ότι προβάλλοντας αδιάκοπα το
έγκλημα, τη βία, τον θάνατο, την επιθετικότητα γίνεται παράγοντας εξάπλωσης
της βίαιης συμπεριφοράς και αύξησης της εγκληματικότητας.

Έχει κατηγορηθεί πειστικότερα ότι με τη δραματοποιημένη και στρεβλή
αναπαράσταση του κόσμου του εγκλήματος κατασκευάζει ρατσιστικά στερεότυπα και
εντείνει την περιθωριοποίηση ομάδων του πληθυσμού ­ των «Αλβανών», των
«Ρουμάνων» και όποιων άλλων άτυχων βρεθούν να υπηρετούν τις αφηγηματικές της ευκολίες.

Κι έχει ακόμη κατηγορηθεί ότι υπερ-καλύπτοντας τα γεγονότα του αστυνομικού
δελτίου, υπερ-αντιδρώντας στα κρούσματα βίαιης και παραβατικής συμπεριφοράς,
αφιερώνοντάς τους ατέλειωτες ώρες και ιδίως ώρες ζωντανής μετάδοσης, επειδή
«πουλάνε», σε δυσαναλογία προς τις πραγματικές τους διαστάσεις, κάνει τον
κόσμο να βλέπει παντού κινδύνους, σπέρνει τον φόβο και προκαλεί «ηθικούς
πανικούς» στην κοινή γνώμη. Τώρα κατηγορείται ότι υποκαθιστά τους θεσμούς.

Το πρόβλημα με όλες αυτές τις κατηγορίες είναι ότι όσο εύκολα διατυπώνονται
και στερεότυπα επαναλαμβάνονται από όλους μας τόσο δύσκολα τεκμηριώνονται και αποδεικνύονται.

Γιατί στηρίζονται συνήθως σε μια υπόθεση που σπάνια αποδεικνύεται βάσιμη: ότι
η τηλεόραση καταναλώνεται παθητικά, από ένα ναρκωμένο κοινό, που αναζητεί
διασκέδαση, καταναλώνεται ως μια «τσίχλα του μυαλού», ένα ναρκωτικό που
παθητικοποιεί, αποπολιτικοποιεί ή τρομοκρατεί κατά περίσταση τα θύματά της.

Και, όμως, όλοι ξέρουμε ότι στην πράξη οι άνθρωποι καταναλώνουν το τηλεοπτικό
θέαμα πολύ λιγότερο παθητικά, με πολύ διαφορετικούς και συχνά αντιφατικούς
τρόπους. Ότι δεν βλέπουμε πάντα με τον ίδιο τρόπο, και στο ίδιο περιβάλλον,
ούτε βλέπουν όλοι με τον ίδιο τρόπο τηλεόραση. Ότι, συνήθως, το τηλεοπτικό
θέαμα συνοδεύεται από ή προκαλεί μια συζήτηση ­ την ίδια ώρα, αργότερα στο
σπίτι, την άλλη μέρα στο γραφείο ή από τις εφημερίδες ­ που το φιλτράρει.

Οι κοινωνικές επιπτώσεις του τηλεοπτικού θεάματος, λοιπόν, είναι αδύνατον να
μετρηθούν, αν δεν συνυπολογιστούν οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους
διαφορετικοί άνθρωποι σε διαφορετικές συνθήκες το καταναλώνουν. Κι αν δεν
συνυπολογιστεί η πολύπλοκη διαδικασία κοινωνικής ανάδρασης που προκαλεί,
δίνοντάς της συχνά σχήμα και λεξιλόγιο.

Θα ήταν, λοιπόν, όλα διαφορετικά στην οδό Αχαρνών αν οι κάμερες δεν ήταν εκεί;
Ασφαλώς. Μόνο που κανείς δεν ξέρει πώς. Και κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι
δίχως τα φώτα των προβολέων η αστυνομία θα δρούσε σωστότερα. Άλλωστε στην
τελευταία και σκοτεινότερη πράξη του δράματος, στον θάνατο του «Ρουμάνου», η
τηλεόραση δεν ήταν εκεί.

Αθώα, λοιπόν, η τηλεόραση, η παραδομένη στην πορνογραφία των φθηνών
εντυπωσιασμών; Καθόλου. Μόνο που άλλο πράγμα η ευτέλειά της κι άλλο οι
επιπτώσεις της στην κοινωνική ζωή, στο έγκλημα ή στη δημοκρατία. Η διερεύνησή
τους είναι υπόθεση πολύ πιο περίπλοκη και αντιφατική από όσο τα στερεότυπα και
οι ευκολίες των κηνσόρων εννοούν.