Επιστροφή «Γκορμπατσωφικών»

Η δραματική αντιπαράθεση ανάμεσα στους αντιμεταρρυθμιστές κομμουνιστές και
τη μετριοπαθώς μεταρρυθμιστική κυβέρνηση του προέδρου Μπορίς Γέλτσιν είχε στη
Ρωσία ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα: την άνοδο μιας τρίτης δύναμης, των
«Γκορμπατσωφικών», στην κορυφή της ρωσικής πολιτικής και την ανάδειξη του
«Γκορμπατσωφισμού» σε θεμελιώδη κατεύθυνση της ρωσικής πολιτικής ζωής.

Η επιστροφή. Με επικεφαλής του Γεβγένι Πριμακόφ, βασικά στελέχη του «Γκορμπατσωφισμού» επανέρχονται στην κορυφή της ρωσικής πολιτικής. (Φωτό Ρώυτερ)

ΟΙ ΤΡΕΙΣ πολιτικοί που βρίσκονται στην κορυφή της νέας κυβέρνησης ­ ο
πρωθυπουργός Γεβγένι Πριμακόφ, ο πιθανός νέος πρώτος αντιπρόεδρος της
κυβέρνησης και τσάρος της οικονομίας Γιούρι Μασλιούκοφ και ο νέος πρόεδρος της
κεντρικής τράπεζας Βίκτορ Γκεραστσένκο ­ αποτελούσαν αναπόσπαστο τμήμα της υπό
τον Γκορμπατσώφ ομάδας που ηγήθηκε των τελευταίων ημερών της Σοβιετικής
Ένωσης. Ο Πριμακόφ ήταν βασικός σύμβουλος σε θέματα εξωτερικής πολιτικής. Ο
Μασλιούκοφ ήταν επικεφαλής του υπουργείου Κρατικού Σχεδιασμού και υπηρέτησε ως
αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και ο Γκεραστσένκο ήταν επικεφαλής της κεντρικής τράπεζας.

Μολονότι ουδείς από τους πολιτικούς αυτούς θα παραδεχόταν τους δεσμούς αυτούς
με τον δυσφημισμένο σήμερα πρώην σοβιετικό πρόεδρο, το πιθανότερο είναι πως θα
ακολουθήσουν κάποιες από τις πολιτικές που σημάδεψαν τα τελευταία χρόνια του
στην εξουσία.

ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΙ ΕΞΟΥΣΙΑΣ

Αυτή η δεύτερη παρουσία των «Γκορμπατσωφικών» αντανακλά την αδυναμία τόσο του
κομμουνιστικού όσο και του μεταρρυθμιστικού πολιτικού στρατοπέδου, καθώς και
τη σταθερή εξουσία της ρωσικής ολιγαρχίας της βιομηχανίας, των πρώτων υλών και
του χρήματος (που φοβούνται μήπως χάσουν τις περιουσίες τους) και των ελίτ του
στρατού και των δυνάμεων ασφαλείας (που ανησυχούν για το χάος). Αυτοί οι
συνασπισμοί εξουσίας δεν εμπιστεύονται ούτε τους σκληροπυρηνικούς κομμουνιστές
στο Κοινοβούλιο ούτε τους ριζοσπάστες μεταρρυθμιστές, τους οποίους ο Γέλτσιν
έδιωξε κλοτσηδόν. Για αυτό τα ηνία της κυβέρνησης πέρασαν στα χέρια μιας
τρίτης ελίτ, εκείνης που ήταν στη ναφθαλίνη σχεδόν για μία δεκαετία, αλλά την
εμπιστεύονται οι στρατιωτικές και οι οικονομικές ελίτ. Τι σημαίνει λοιπόν η
επιστροφή του «Γκορμπατσωφισμού» για τη σημερινή Ρωσία;

Μολονότι το πιθανότερο είναι να αυξήσουν σημαντικά τον ρόλο του κράτους στην
οικονομία, αυτοί οι νέοι ηγέτες δεν διάκεινται τελείως εχθρικά προς τον
ιδιωτικό τομέα. Υπό τον Γκορμπατσώφ υποστήριξαν περιορισμένες προσπάθειες
απελευθέρωσης της οικονομίας και καθιέρωσης ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων.

Ο Γκεραστσένκο, ο οποίος ηγήθηκε της σοβιετικής και της ρωσικής κεντρικής
τράπεζας, έγινε ο ευνοούμενος των «κόκκινων διευθυντών» και της νέας
ολιγαρχίας στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν αντιστάθηκε σε προσπάθειες
να περιοριστεί η προσφορά χρήματος. Η πολιτική του τροφοδότησε τον
υπερπληθωρισμό και επιτάχυνε τη βιομηχανική παρακμή, αλλά επέτρεψε στις
ρωσικές επιχειρήσεις να επιβιώσουν μέσω μαζικών κρατικών επιδοτήσεων και στη
νέα ρωσική ολιγαρχία του χρήματος να πλουτίσει ακόμη περισσότερο μεταπωλώντας
κρατικά επιδοτούμενα δάνεια.

ΜΠΟΡΕΙ άραγε αυτός ο «Νεο-γκορμπατσωφισμός» να επιβιώσει για καιρό; Πιθανώς
όχι. Η τρόικα Πριμακόφ – Μασλιούκοφ – Γκεραστσένκο αντιπροσωπεύει πιθανότατα
την τελευταία αποφασιστική απόπειρα της Ρωσίας να διαχειριστεί μία οικονομία,
στην οποία θα κυριαρχεί το κράτος. Αλλά η νέα ρωσική οικονομική ελίτ, η οποία
έχει σήμερα αποφασιστική επιρροή στη διαμόρφωση της κυβερνητικής πολιτικής και
ελέγχει το μεγαλύτερο μέρος των μέσων ενημέρωσης της χώρας, αισθάνεται άνετα
με μία τέτοια κρατικιστική προσέγγιση, με την προϋπόθεση ότι μπορεί να
διαχειριστεί την οξεία οικονομική κρίση της Ρωσίας επιτρέποντας παράλληλα στην
ολιγαρχία να εξασφαλίσει τις απαιτούμενες επιδοτήσεις, να σταθεροποιήσει τα
μονοπώλια και τα ολιγοπώλιά της και να ζήσει για να πολεμήσει αργότερα.

Η «γκλάσνοστ» και η «περεστρόικα» είναι λέξεις που ευτελίστηκαν στη διάρκεια
της αδέξιας διακυβέρνησης του Γκορμπατσώφ και είναι απίθανο να ξαναμπούν στο
ρωσικό πολιτικό λεξιλόγιο. Ωστόσο η επιστροφή μιας ομάδας της εποχής
Γκορμπατσώφ καθιστά πιθανό να δούμε τη Ρωσία να εφαρμόζει τον «μισοψημένο»
κρατικισμό της «περεστρόικας» σε συνδυασμό με την περιορισμένη ανεκτικότητα
της «γκλάσνοστ» στην προσωπική ελευθερία και την πολιτική έκφραση.

Με λίγα λόγια, η διακυβέρνηση των εξηντάρηδων που επέστρεψαν στην εξουσία θα
σημάνει τη σταθεροποίηση ενός κληρονομικού κρατικιστικού – καπιταλιστικού
συστήματος, που είναι μακριά από τις ιδέες της οικονομικής και της πολιτικής
ελευθερίας, αλλά όχι τόσο μακριά από ορισμένες από τις άτυχες ιδέες, οι οποίες
ενέπνευσαν μία από τις πιο περιφρονημένες σήμερα πολιτικές φυσιογνωμίες της
σύγχρονης Ρωσίας ­ τον Μιχαήλ Γκορμπατσώφ.

Ο Άντριαν Καράτνιτσκι είναι πρόεδρος του Οίκου της Ελευθερίας, μιας μη
κομματικής οργάνωσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα, που έχει την έδρα της στη
Νέα Υόρκη.