ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το παράδοξο της ηγεσίας

Ο αυτοκράτορας Τιβέριος, στο ερώτημα πώς αντιμετώπιζε την εξουσία, απαντούσε
σταθερά και μονότονα: έχω την εντύπωση ότι κρατώ ένα λύκο απ’ τα αυτιά. Την
ίδια εντύπωση δίνουν οι σύγχρονοι ηγέτες.

ΔΥΟ ΜΕΓΑΛΕΣ ­ φαινομενικά αντιφατικές ­ τάσεις χαρακτηρίζουν τις σημερινές ηγεσίες:

α. Η κυριαρχία της τηλεόρασης φέρει με έμφαση ή επαναφέρει τον ηγέτη στο
κέντρο της πολιτικής σκηνής εις βάρος της «αφαιρετικής μετριότητας των
προγραμμάτων» (Μ. Βέμπερ). Η κομματική εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια του
ηγέτη, ο οποίος καταλαμβάνει τον δημόσιο χώρο με τη πληθωρική παρουσία του.

β. Εάν η σύγχρονη ηγεσία είναι πανταχού παρούσα και επιβάλλει την εξουσία της
στην κομματική οργάνωση, είναι συγχρόνως περισσότερο τρωτή και εύθραυστη από ποτέ.

Πράγματι, η προσδοκία πολιτικής μακροβιότητας των Ευρωπαίων ηγετών εμφανίζεται
κατά την περίοδο 1973-1998 σημαντικά μικρότερη από εκείνη της περιόδου
1945-1973. Η ενδο-κομματική εξουσία του σύγχρονου ηγέτη είναι μεγαλύτερη από
ποτέ, αλλά διαρκεί λιγότερο από ποτέ. Κατά παράδοξο τρόπο, τα σημερινά κόμματα
παραχωρούν στον ηγέτη τους μία μοναδική και άνευ προηγουμένου εξουσιο-δότηση,
εξουσιο-δότηση που αποσύρουν με εξίσου πρωτόγνωρη ευκολία. Τα σύγχρονα μεγάλα
κόμματα είναι δομές που αποδίδουν μείζονα ελευθερία κίνησης στην ηγεσία τους,
και συγχρόνως, δομές αποσταθεροποιητικές αυτής της ­ δικής τους! ­ ηγεσίας.
Παράγοντες εξω- και ενδο-οργανωτικοί εξηγούν αυτό το παράδοξο.

Η αφαίρεση, στο πλαίσιο της «παγκοσμιοποίησης» εξουσιών και αρμοδιοτήτων από
το εθνικό κράτος εξασθενεί τον κεντρικό και μέχρι σήμερα αναντικατάστατο
μοχλό, μέσω του οποίου τα κόμματα θέτουν σε εφαρμογή την πολιτική τους. Φυσικό
επακόλουθο αυτής της εξασθένησης είναι η κρίση ρόλου και ισχύος των κομμάτων.
Έτσι, η δύναμη του ηγέτη αυξάνεται στο εσωτερικό ενός θεσμού που
αποδυναμώνεται. Οι σημερινοί πανίσχυροι ηγέτες διευθύνουν μηχανισμούς (το
κόμμα, το κράτος) που χαρακτηρίζονται από έλλειμμα ισχύος.

Ωστόσο, η προϊούσα προσωποποίηση της εξουσίας μετατρέπεται, κατά προκλητικά
ειρωνικό τρόπο, σε «αυτεπίστροφο όπλο». Ο ηγέτης, τοποθετημένος περισσότερο
από ποτέ στο κέντρο της σκηνής, με τους προβολείς στραμμένους επάνω του,
διατρέχει ανά πάσα στιγμή τον κίνδυνο να θεωρηθεί «υπεύθυνος για όλα».
Ευρισκόμενος ­ με ενισχυμένες εξουσίες! ­ στο κέντρο ενός εξασθενημένου
συστήματος εξουσιών μεταβάλλεται συχνά σε «αποδιοπομπαίο τράγο»: είναι ο
ιδεώδης στόχος στην ιδεώδη θέση.

Συγχρόνως, οι κομματικές οργανώσεις, και ιδιαίτερα εκείνες της Αριστεράς, δεν
είναι πια, ή τουλάχιστον σε ικανό βαθμό, αυτό που ήταν άλλοτε, δηλαδή ένας
χώρος κοινωνικοποίησης (πληροφόρησης, εκπαίδευσης και ιδεολογικής διαμόρφωσης
των μελών) και κοινωνικότητας (χώρος συνάντησης ανθρώπων, χώρος κοινών
εμπειριών, διασκέδασης κ.λπ.). Οι κομματικές οργανώσεις δεν είναι πια, ή όχι
αρκετά, «θεσμοί-κοινότητες», η ένταξη στους οποίους βιωνόταν από τα μέλη ως
εκδήλωση (επιβεβαίωση) ανάδειξης της ταυτότητάς τους, και όχι σπάνια ως
δεσμευτικό ηθικό χρέος. Στο πλαίσιο αυτών των οργανώσεων, ο ηγέτης ήταν η
κεφαλή μιας συνεκτικής κοινότητας και η σταθερότητα της εξουσίας του ήταν
συνάρτηση όχι μόνο των εκλογικών αποτελεσμάτων αλλά και της ικανότητάς του να
ενσαρκώνει τις αξίες της οργάνωσης και να είναι το ζωντανό της σύμβολο.
Σήμερα, η ένταξη στην οργάνωση στηρίζεται περισσότερο σε κίνητρα «ανταλλαγής»,
αποβλέπει είτε στον ευγενή στόχο της υπολοποίησης του προγράμματος της
οργάνωσης είτε στον λιγότερο ευγενή, της πρόσκτησης προσωπικών ωφελημάτων. Η
σταθερότητα της ηγεσίας εξαρτάται συνεπώς από την ικανότητά της να υλοποιήσει
τους παραπάνω στόχους, εξαρτάται συνεπώς ­ και σε μέγιστο βαθμό ­ από την
εκλογική αποτελεσματικότητά της. Όταν δε, όπως σήμερα, η αποτελεσματικότητα
κάθε άλλο παρά είναι εξασφαλισμένη, οι συχνές ανατροπές ηγεσίας αποτελούν την
πολιτική απάντηση της οργάνωσης στην αθέτηση της μοναδικής υπόσχεσης που
ζητείται από τον ηγέτη: την υπόσχεση εκλογικής νίκης.

Ο «σκύλος με την κομμένη ουρά» υπήρξε ίσως η πρώτη συνειδητή πράξη πολιτικού
μάρκετινγκ στην Ιστορία. Ο Αλκιβιάδης έκοψε την «ωραιότατη ουρά» του σκύλου
του για να στρέψει την προσοχή των Αθηναίων προς το πρόσωπό του.

Το μεγαλύτερο λάθος των σύγχρονων ηγετών ­ και κοινωνιών ­ θα ήταν ακριβώς
αυτό: να ταυτίσουν το κέντρο της σκηνής με την τέχνη της πολιτικής.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.