Ένας κώδικας που πρέπει να διδάσκεται

«Η εικονική (virtual) δημοσιογραφία ή η δημοσιογραφία α λα Πινόκιο είναι το
αποτέλεσμα της σύγχυσης που υπάρχει ανάμεσα στις news business (ειδήσεις) και
στο show business (θέαμα). Στον κόσμο των πολυδιαμέσων, που κυριαρχείται από
τους κάθε λογής νεωτερισμούς όπως το Ίντερνετ, ο Τύπος έχει αρχίσει να χάνει
τον ορίζοντα της αποστολής του που είναι κυρίως η πληροφόρηση σ’ ένα πλαίσιο
κοινωνικού λειτουργήματος», γράφει ο Syd Scanberg στο βιβλίο του «Η κραυγή της σιωπής».

ΕΝΩ την κρίση που διέρχονται τα αμερικανικά ΜΜΕ, με τις αλλεπάλληλες απολύσεις
επώνυμων δημοσιογράφων, ο Rosensteil την αποδίδει κυρίως «στην κουλτούρα της
ψυχαγωγίας και στη λογική του μάρκετινγκ που διαβρώνει ραδιόφωνο, τηλεόραση
και εφημερίδες».

Για τον Marvin Kalb, η αρρώστια της «τέταρτης εξουσίας» «οφείλεται κυρίως στο
σταρ σύστημα που κυριαρχεί στα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης και διαχέεται και
στον Τύπο. Ένας τηλεπαρουσιαστής», γράφει, «σαν τον Dan Rather του CBS, που
αμείβεται 3 με 4 εκατομμύρια δολάρια το χρόνο γιατί “φέρνει τηλεθεατές”, δεν
είναι πια ένας απλός δημοσιογράφος, είναι το σήμα κατατεθέν του σταθμού», κ.τ.λ.

Μέσα στο κλίμα αυτό οφείλουμε να χαιρετίσουμε την πρωτοβουλία της ΕΣΗΕΑ (Ένωση
Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών) που πρόσφατα είχε το θάρρος να συντάξει
και να υπερψηφίσει, στη Γενική Συνέλευση των μελών της, τις «Αρχές
Δεοντολογίας του Δημοσιογραφικού Επαγγέλματος».

Άν ρωτήσει κανείς, μα δεν υπήρχαν αυτές οι αρχές; Υπήρχαν, αλλά σαν άγραφοι
κανόνες. Πρώτη φορά στην πολυτάραχη ιστορία του ελληνικού Τύπου, τις βρίσκουμε
επιτέλους διαμορφωμένες σε κείμενο.

Και το κείμενο αυτό, που οι συντάκτες του μόχθησαν επί μήνες για κάθε του
λέξη, είναι λαμπρό, γιατί αφορά μεν τύποις τους δημοσιογράφους, αλλά η γνώμη η
δική μου είναι ότι αφορά γενικότερα το κοινωνικό σύνολο. Αφού ο καθένας από
μας, στον καθημερινό του βίο, «μεταδίδει» κατά κάποιον τρόπο πληροφορίες όπως
«ο τάδε αρρώστησε», «η δείνα έφυγε ταξίδι», το κείμενο θέτει τα όρια της
«μετάδοσης της πληροφορίας» και αποτελεί έτσι έναν κώδικα κοινωνικής συμπεριφοράς.

Κατά τη γνώμη μου, θα έπρεπε να διδάσκεται όχι μόνο στις δημοσιογραφικές
σχολές, αλλά και στην Α’ Λυκείου.

Αρχίζει από το Άρθρο 1: «Το δικαίωμα του ανθρώπου και του πολίτη να πληροφορεί
και να πληροφορείται ελεύθερα είναι αναφαίρετο. Η πληροφόρηση είναι κοινωνικό
αγαθό και όχι εμπόρευμα ή μέσο προπαγάνδας. Ο δημοσιογράφος δικαιούται και οφείλει:

α. Να θεωρεί πρώτιστο καθήκον του προς την κοινωνία και τον εαυτό του
τη δημοσιοποίηση όλης της αλήθειας.

β. Να θεωρεί προσβολή για την κοινωνία και πράξη ατιμωτική για τον
εαυτό του τη διαστρέβλωση, την απόκρυψη, την αλλοίωση ή την πλαστογράφηση των
πραγματικών περιστατικών.

γ. Να σέβεται και να τηρεί το διακριτό της είδησης, του σχολίου και του
διαφημιστικού μηνύματος, την αναγκαία αντιστοιχία τίτλου και κειμένου και την
ακριβή χρησιμοποίηση φωτογραφιών, εικόνων, γραφικών απεικονίσεων ή άλλων παραστάσεων.

δ. Να μεταδίδει την πληροφορία και την είδηση ανεπηρέαστα από τις
προσωπικές πολιτικές, κοινωνικές, θρησκευτικές, φυλετικές και πολιτισμικές
απόψεις ή πεποιθήσεις του.

ε. Να ερευνά προκαταβολικά, με αίσθηση ευθύνης και με επίγνωση των
συνεπειών, την ακρίβεια της πληροφορίας ή της είδησης που πρόκειται να μεταδώσει».

Και ως εδώ καλά, είναι λίγο πολύ πράγματα γνωστά και από κώδικες άλλων χωρών
που προηγήθηκαν στη σύνταξη ανάλογων κειμένων.

Εκεί όμως που ο δικός μας κώδικας πρωτοτυπεί παγκοσμίως είναι στην τελευταία
παράγραφο του Άρθρου 1. Διαβάστε την:

«στ. (ο δημοσιογράφος δικαιούται και οφείλει) Να επανορθώσει χωρίς χρονοτριβή,
με ανάλογη παρουσίαση και ενδεδειγμένο τονισμό, ανακριβείς πληροφορίες και
ψευδείς ισχυρισμούς που προσβάλλουν την τιμή και την υπόληψη του ανθρώπου και
του πολίτη και να δημοσιεύει ή να μεταδίδει την αντίθετη άποψη χωρίς,
αναγκαστικά, ανταπάντηση, η οποία θα τον έθετε σε προνομιακή θέση έναντι του θιγομένου».

Η τελευταία αυτή διευκρίνιση «χωρίς αναγκαστικά ανταπάντηση η οποία θα τον
έθετε σε προνομιακή θέση έναντι του θιγομένου» φέρνει το πάνω κάτω για πρώτη
φορά αφού ανατρέπει εκείνο που ίσχυε μέχρι τώρα ότι «ο δημοσιογράφος έχει
πάντα την τελευταία λέξη».

Δεν θα μπούμε σε άλλες λεπτομέρειες του κώδικα. Ελπίζουμε σύντομα να γίνει
κοινό κτήμα. Τονίζουμε ακόμα την παράγραφο ε. του Άρθρου 2: «(ο δημοσιογράφος
δικαιούται και οφείλει) Να αντιμετωπίζει με διακριτικότητα και ευαισθησία τους
πολίτες όταν αυτοί βρίσκονται σε κατάσταση πένθους, ψυχικού κλονισμού και
οδύνης, καθώς και αυτούς που έχουν εμφανές ψυχικό πρόβλημα, αποφεύγοντας να
προβάλει την ιδιαιτερότητά τους».

Όλα αυτά βέβαια ισχύουν με την προϋπόθεση της «αυτοδέσμευσης» του
δημοσιογράφου. Δεν είναι νόμοι κώδικα οδικής κυκλοφορίας. Αποτελούν όμως
κανόνες ωδικής.

Εκείνο τώρα που λείπει για να συμπληρωθεί ο κύκλος είναι οι αντίστοιχες αρχές
δεοντολογίας των ιδιοκτητών των ΜΜΕ, εντύπων όσο και ηλεκτρονικών.