ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Μνημόσυνο τσιγκουνιάς

Οι σχέσεις του επίσημου ΠΑΣΟΚ με τον ιδρυτή του, μετά τον θάνατο του
τελευταίου, ανήκουν περισσότερο στον χώρο του ψυχοδράματος παρά στην ελληνική
πολιτική ιστορία. Δεν είναι δυνατόν όμως να μείνουν ασχολίαστες οι απόψεις που
ακούστηκαν στη Βουλή, με την ευκαιρία της επίσημης τελετής για τη μνήμη του.

Ας ξεχάσουμε την, πάντως ενδεικτική καθ’ εαυτήν, καθυστέρηση. Είναι δύσκολο να
καταλάβει κανείς ­ και ακόμα δυσκολότερο να δικαιολογήσει ­ την ατολμία του
πολιτικού λόγου σχετικά με μια αποτίμηση που στην ουσία της αποτελεί
αντικείμενο γενικευμένης συναίνεσης. Μία λέξη, η πιο καίρια, δεν ακούστηκε στο
πρόσφατο πολιτικό μνημόσυνο. Υπονοήθηκε μόνο, και αυτό τον τιμά, από τον
αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης. `

Είναι η λέξη βάρος. Προσωπικό και γι’ αυτό και πολιτικό, καθώς η πολιτική
είναι η κατ’ εξοχήν δραστηριότητα, όπου η προσωπικότητα σφραγίζει το έργο ­
και όχι το αντίστροφο. Χωρίς την εκ προοιμίου παραδοχή αυτού του αυτονόητου, η
πολιτική ρότα κάθε σχετικής συζήτησης είναι εκ προοιμίου λαθεμένη: αν η
Ελλάδα, για το καλύτερο ή για το χειρότερο, είναι μια χώρα εντελώς διαφορετική
από αυτήν που ήταν έως τη δεκαετία του ’80, το οφείλει πρωταρχικά στην
μεταπολιτευτική δράση του Ανδρέα Παπανδρέου. Τα λάθη του στην εξουσία ­ και
αυτό έχει ειπωθεί πολύ πριν αποτελέσει την κυρίαρχη «γραμμή» της σημερινής
κυβέρνησης ­ είναι πιθανότατα περισσότερα από τις ορθολογικές επιλογές του. Η
καθυστέρηση, για παράδειγμα, της Ελλάδας στον χωρίς δόξα αλλά και χωρίς
εναλλακτική λύση αγώνα δρόμου της ευρωπαϊκής ενοποίησης άρχισε να σωρεύεται
από την αρχή της διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ και συνέχισε να επιδεινώνεται, ακόμα
και όταν είχε καταστεί φανερό πού θα οδηγούσε. Η αντιμετώπιση του κράτους ως
προνομιακού χώρου έκφρασης συντεχνιακών συμφερόντων (ενώ βεβαίως επί δεξιάς
παντοδυναμίας ήταν ο προνομιακός χώρος μετατροπής του κομματικού σε εθνικό
συμφέρον) είναι βέβαιο ότι δεν έθεσε τα κατάλληλα θεμέλια για εκείνες ακριβώς
τις δομικές μεταρρυθμίσεις, που το ίδιο το νέο σοσιαλιστικό κόμμα είχε
εξαγγείλει. Ο τόπος δεν κέρδισε μακροπρόθεσμα από τη ρητορεία του ανέφικτου
και το ανέφικτο των υποσχέσεων.

Αυτά πια σήμερα τα παραδέχονται σχεδόν όλοι. Γιατί λοιπόν η τόσο μεγάλη
δυσκολία συμφιλίωσης ακόμα και με την ιδέα του Ανδρέα Παπανδρέου; Επειδή τότε
θα έσκαγε το πρόσφορο μπαλόνι της «χαρισματικότητας», με το οποίο ερμηνεύονται
όλα, χωρίς να αναρωτιόμαστε για τίποτα ­ και ιδίως για το απλούστερο: γιατί ο
«χαρισματικός» μάς έπεισε ως τέτοιος. Δεν εξηγείται αλλιώς πώς η Βουλή δεν
έθεσε στον εαυτό της την εν πολλοίς ρητορική αλλά πάντως κεντρικής σημασίας
ερώτηση: πώς θα ήταν η Ελλάδα σήμερα, χωρίς το πέρασμα του συγκεκριμένου
ανθρώπου από την πολιτική σκηνή της;

Αν το ρωτούσαν αυτό, οι εκπρόσωποι όλων των κομμάτων θα ήταν αναγκασμένοι να
συμφωνήσουν. Θα συνέχιζε να είναι μια κομματική μονοκρατορία, να διαμορφώνεται
από μια μοναδική αντίληψη, να διαφεντεύεται από μια κλειστή και αιωνίως
ανακυκλούμενη άρχουσα τάξη. Στην περίπτωση αυτή, ο ωραίος σημερινός αγώνας,
όλων μας φαντάζομαι, για εκσυγχρονισμό, έκφραση των πολιτών και άνοιγμα της
δημοκρατίας δεν θα ήταν ούτε καν διανοητική σύλληψη, αφού θα έλειπε η βασική
του προϋπόθεση: η δοκιμασία του διαφορετικού.

Μέσα λοιπόν από την άρνηση να τεθεί αυτή η ερώτηση αποκτούν την πραγματική
σημασία τους οι παρεμβάσεις των πολιτικών αρχηγών στη Βουλή. Όχι, οι βασικές
αλλαγές για την Ελλάδα δεν είναι αυτές της δεκαετίας του ’90, αλλά της
δεκαετίας του ’80, τότε που μπήκαν τα θεμέλια για να μπορούμε σήμερα να
επιδιώκουμε τη βελτίωση της δημοκρατίας μας. Όχι, ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν
ισχυροποίησε την ελληνική κυρίαρχη τάξη, αλλά έκανε αν όχι κυρίαρχες, πάντως
σχεδόν ισότιμες, τάξεις που βρίσκονταν στο πολιτικό περιθώριο. Όχι, οι
«μονοκομματικές αυτοδυναμίες» δεν ήταν τακτικό τέχνασμα, αλλά η ίδια η
συνταγματικά καταστρωμένη προϋπόθεση για να καταστεί εφικτή και επωφελής η
κυβερνητική εναλλαγή. Όχι, δεν αποτελεί προδοσία ο καθυστερημένος ρεαλισμός.

Η Βουλή δεν τίμησε τον Ανδρέα, αλλά την αιώνια τσιγκουνιά μας στην
αντιμετώπιση όσων ξεπερνούν το μέτρο μας.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.