ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εκκλησιαστική ανακαίνιση

Ταυτισμένη με το κράτος η Ορθόδοξη Ελληνική Εκκλησία δεν μπορούσε παρά να
χαρακτηρίζεται από τα εκάστοτε ιδιαίτερά του χαρακτηριστικά. Έτσι, στην
Ελλάδα, κυριολεκτικώς βιώσαμε τη μετεμφυλιακή Εκκλησία, την Εκκλησία της
δικτατορίας και την Εκκλησία της μεταπολίτευσης.

ΜΕ ΑΛΛΑ λόγια, βιώσαμε την Εκκλησία του ημίσεως των Ελλήνων, την Εκκλησία που
στήριξε τους παραβιαστές της συνταγματικής νομιμότητας και, τέλος, την αμήχανη
και δίχως λαϊκή αποδοχή Εκκλησία της τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας (από το ’74
και μετά). Επιπλέον τα τελευταία χρόνια του βίου του γηραιού Αρχιεπισκόπου
της, λόγω της αδράνειας και των φημών για διαφθορά, άφησαν την Εκκλησία να
περιπέσει σε καθεστώς ανυποληψίας.

Αυτή η μεταπολεμική όψη της Εκκλησίας δεν ήταν απροσδόκητη. Αντίθετα, ήταν
αναμενόμενη. Από το 1833 ­ όταν οι Βαυαροί απέσπασαν την ελληνική Εκκλησία από
το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως για να την ελέγχουν ­ ζούμε τη μόνιμη έξαρση
της οργανωτικής όψης της Εκκλησίας και την υποβάθμιση της πνευματικής της
διάστασης. Την περιθωριοποίηση του πνευματικού της ρόλου. Την ελαχιστοποίηση
της Εκκλησίας, όχι ως οργανωτικής δομής αλλά ως εκκλησιάσματος, ως του συνόλου
των πιστών. Ταυτοχρόνως, βέβαια, βιώνουμε σταθερά και την Εκκλησία των
διώξεων. Την Εκκλησία που πρωτοστατεί στην κρατική δίωξη των αντιπάλων της.
Και η εμπειρία μας δείχνει ότι μόνο ο μεμονωμένος ιερωμένος, ο παππούλης με
την έννοια της παράδοσής μας, διέσωσε το κύρος της ως Εκκλησίας της Αγάπης και
της αλληλοπαραχώρησης. Της Αγάπης, που αποτελεί τη μόνη οδό προσέγγισης του,
ακατάληπτου δια της λογικής, Θεού.

Να, όμως, που η επιλογή του νέου ­ κατά κυριολεξίαν ­ Αρχιεπισκόπου άλλαξε
άρδην τα πράγματα. Η Ορθόδοξη Ελληνική Εκκλησία ξανασυναντήθηκε με τους
πιστούς της. Ο λόγος της επιδοκιμάζεται από τη συντριπτική πλειοψηφία των
Ελλήνων. Η Εκκλησία φαίνεται να ξαναβρίσκει τη χαμένη της νομιμοποίηση.
Επειδή, όμως, ο ρόλος της είναι ­ οφείλει να είναι ­ βαθύτερος του ρόλου της
πολιτικής και των πολιτικών, η ζωντάνια του εκκλησιάσματος δεν πρέπει να
σπαταληθεί. Η Εκκλησία δεν πρέπει να υποστεί τη βραχεία φθορά που υπέστη ­ ως
λογική συνέπεια ­ το πολιτικό μας σύστημα, μετά τις αλλαγές στην ηγεσία του.

Δυστυχώς, η παρατήρηση του δημόσιου λόγου της Εκκλησίας οδηγεί μεταξύ άλλων
και σε σκέψεις ανησυχητικές. Επειδή η ορθόδοξη παράδοση αποτελεί (μαζί με την
ελληνική γλώσσα) ένα από τα βασικά στοιχεία του έθνους μας, είναι πασιφανές
ότι τώρα ο σύγχρονος Έλληνας τη χρειάζεται περισσότερο παρά ποτέ. Τώρα, στην
εποχή της διεθνοποιημένης μας ζωής, η ορθόδοξη παράδοση πρέπει να αποτελέσει
στοιχείο της αυτογνωσίας μας. Ο σύγχρονος Έλληνας, για να λειτουργήσει στο
περιβάλλον της ετερότητας, πρέπει να ξέρει τι ακριβώς είναι ο ίδιος. Συνεπώς,
έχει άμεση ανάγκη την πνευματική παρέμβαση της Εκκλησίας.

Ωστόσο, αυτό που σήμερα βλέπουμε και, κυρίως, αισθανόμαστε είναι και πάλι την
οργανωτική διάσταση της ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας, που κερδίζει το χαμένο
έδαφος. Που ξεφεύγει από τον καθηλωτικό ρόλο του πελατειακού μηχανισμού
ανάδειξης βουλευτών στον οποίο είχε περιπέσει, εισπράττοντας τα ψευδοδώρα των
προνομίων του κοσμικού πρωτοκόλλου (ορκωμοσιών, παρελάσεων κ.λπ.), της
μισθοδοσίας του κλήρου και της δίωξης των αντιπάλων της. Που αποκτά εκ νέου
τον ρόλο της ως ιδεολογικού μηχανισμού. Όμως, όλες αυτές είναι κοσμικές
επιτυχίες. Δεν είναι πνευματικές.

Το σύστημα της δια του νόμου κρατούσης πολιτείας που το Σύνταγμα καθορίζει ως
προς τις σχέσεις Κράτους – Εκκλησίας, τυπικώς είναι άψογο και δεν πρέπει να
αλλαχθεί. Το σύστημα αυτό, άλλωστε, επιτρέπει τις σχέσεις συναλληλίας μεταξύ
Κράτους και Εκκλησίας. Δηλαδή, τις σχέσεις αμοιβαίας κατανόησης και βοήθειας.
Συνεπώς, εναπόκειται στα δύο μέρη να δείξουν τη νέα τους στάση. Η πολιτική
έκανε τα βήματά της. Είναι η σειρά της Εκκλησίας να δείξει ότι κατάλαβε. Οι
επικοινωνιακοί τρόποι και τα ΜΜΕ είναι οι απαραίτητοι δίαυλοι. Εδώ, όμως, το
κρίσιμο ζήτημα είναι το περιεχόμενο της επικοινωνίας. Δεν πρέπει κι αυτή η
ευκαιρία να πάει χαμένη. Χρειαζόμαστε την Εκκλησία ως κιβωτό της παράδοσής
μας. Το κενό από την πολύχρονη απουσία της θα ήταν σφάλμα ολέθριο να το
καλύψει και πάλι η Εκκλησία με την κοσμική-οργανωτική της διάσταση.

Ο Ανδρέας Ν. Λοβέρδος είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο.