ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ραγδαίες αλλαγές

Οι αποφάσεις για την ΟΝΕ δεν αφήνουν την παραμικρή αμφιβολία για την
παρεκτροπή της διαδικασίας ολοκλήρωσης και την ουσιαστική εγκατάλειψη του
«κοινοτισμού» και της «ευρωπαϊκής ιδέας».

Η «ΙΔΕΑ» αυτή περιπλανήθηκε και παραπλανήθηκε. Αρχικά απέβλεπε σε μια «ένωση
ανθρώπων» με κυριότερο στόχο την ανάδειξη μιας νέας πανευρωπαϊκής ταυτότητας
που θα λειτουργούσε ως νομιμοποιητική βάση ενός πανευρωπαϊκού πολιτειακού
συστήματος. Στην πορεία προσέκρουσε στην καθολική και σταθερή άρνηση των
Ευρωπαίων να μεταθέσουν «πίστη, νομιμοφροσύνη, εξουσίες και προσδοκίες» σε
υπερεθνικά εποικοδομήματα. Ιδιαίτερα μετά το 1966, «ευρωπαϊκή ιδέα» και
«κοινοτισμός» προσεγγίζουν τις απόψεις του στρατηγού Ντε Γκωλ («Ευρώπη των
πατρίδων και όχι των απάτριδων»).

Επιλογές μισού αιώνα έδειξαν ότι οι Ευρωπαίοι δεν επέλεξαν ένα υπερεθνικό
εποικοδόμημα, αλλά ένα είδος διακρατικού «κοινοτισμού» στους τομείς του
εμπορίου / οικονομίας, που στηρίζονταν: 1) στη διαφάνεια, 2) στην οικονομική
αλληλεγγύη 3) στις ομόφωνες αποφάσεις. Δημοκρατία μεταξύ ανεξαρτήτων και
κυρίαρχων κρατών είναι νοητή μόνο στο πλαίσιο ισότιμων σχέσεων (οι οποίες
διασφαλίζονται μόνο με ομοφωνία). Στο παρελθόν, όταν ετίθετο θέμα «εμβάθυνσης
/ επιτάχυνσης», πρυτάνευε η αρχή: «αργά και όλοι μαζί». Ιδέες για επιτάχυνση
και πολλές ταχύτητες και κατηγορίες συμμετοχής απορρίφθηκαν ως μη συμβατές με
τον «κοινοτισμό» και την «ευρωπαϊκή ιδέα». Στο πλαίσιο αυτό, το μεγαλύτερο
επίτευγμα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είναι η επικράτηση προσεγγίσεων στη βάση
συναινετικών αποφάσεων, που στην πράξη αποδυνάμωσαν ή και εξάλειψαν τον
ηγεμονισμό (ιστορικά, η κυριότερη αιτία πολέμου στην Ευρώπη).

Βέβαια, είναι λάθος να πιστεύουμε πως τα επιτεύγματα στον οικονομικό /
εμπορικό τομέα προκάλεσαν τελεσίδικη υπέρβαση του ηγεμονισμού και του
αναθεωρητισμού. Όπως εύστοχα παρατήρησε ο Hedley Bull το 1982, κανείς δεν
μπορεί να αγνοήσει το γεγονός πως η επιτυχία των συνεργατικών πρακτικών μπορεί
να είναι συγκυριακού χαρακτήρα, επειδή ευνοήθηκαν από την ύπαρξη ενός
γεωπολιτικού και γεωστρατηγικού θερμοκηπίου εντός του οποίου η Κοινότητα
αναπτύχθηκε απερίσπαστη.

Μετά τις αποφάσεις για την ΟΝΕ, τα πράγματα αλλάζουν ραγδαία και ίσως μοιραία
για τον «κοινοτισμό» και την «ευρωπαϊκή ιδέα»: Ο ηγεμονισμός είναι πλέον
κανόνας παρά εξαίρεση και οι συνέπειες απρόβλεπτες. Η αλληλεγγύη ως κριτήριο
σύγκλισης αντικαταστάθηκε με ρήτρες τιμωρίας ή εκτοπισμό σε υποδεέστερες
κατηγορίες συμμετοχής. Παρακάμπτονται αντικειμενικοί παράγοντες όπως άνισο
μέγεθος, άνιση ανάπτυξη και ιδιομορφίες ή ιδιαιτερότητες των ιστορικά
προσδιορισμένων κοινωνικών σχηματισμών του ευρωπαϊκού χώρου (δηλαδή των
κοινωνιών των κρατών – εθνών). Ακόμη και με βάση τα νομισματικά (της)
κριτήρια, η ΟΝΕ είναι αμφιλεγόμενη υπόθεση, επειδή υπάρχει έλλειμμα
κινητικότητας των οικονομικών συντελεστών και επειδή απουσιάζει το αναγκαίο
και μη εξαιρετέο κοινωνικοπολιτικό προτσές εξισορροπήσεων, ανακατανομής /
αναδιανομής. Όσον αφορά την πεμπτουσία της δημοκρατίας στις διακρατικές
σχέσεις, δηλαδή την ομοφωνία / ισοτιμία, συνεχώς παρακάμπτεται και
υποσκάπτεται. Οι «ευρωπαϊκοί» θεσμοί, εξάλλου, παρακάμπτονται από
ανεξέλεγκτους τεχνοκράτες και τραπεζίτες.

Ολοένα και περισσότερο, οι θεσμοί προηγούνται των κοινωνιών, κατάσταση που
εκκολάπτει το αυγό του φιδιού για κάθε μορφής αυταρχισμό, φασισμό/ ηγεμονισμό
και αναθεωρητισμό. Ολοένα και περισσότερο, αντί «κοινοτισμού» έχουμε
ηγεμονικές συμπεριφορές και διαδικασίες που δεν ενσωματώνουν επαρκώς την
βούληση των επιμέρους κοινωνιών των κρατών – μελών. Εν τω μεταξύ, φαινόμενο
ιδιαίτερα εντυπωσιακό στην δική μας χώρα, οι πιο συντηρητικές και
αντιδραστικές εκδοχές της ξεπερασμένης πια νεωτερικότητας, αναμειγνύονται με
ασυναρτησίες περί «παγκοσμιοποίησης» και «διεθνικών φαινομένων», για να
θέσουν, στο όνομα της Ευρώπης, υπό αμφισβήτηση το πολιτισμικό και θρησκευτικό
κεκτημένο, καθώς και άλλες κοινωνικές κατακτήσεις.

Μήπως πρέπει να ξανασκεφτούμε ορισμένα πράγματα; Πόσο απομονωμένες και «εκτός
κέντρου» είναι οι τρεις χώρες που δεν συμμετέχουν στην ΟΝΕ; Μήπως ο
Αρχιεπίσκοπος, πνευματικός ηγέτης των περισσοτέρων Ελλήνων, «δικαιούται δια να
ομιλεί»; Μήπως εκκοσμίκευση δεν σημαίνει συνειδησιακή απονεύρωση, δικτατορία
της μιας αλήθειας και φίμωτρο στους πνευματικούς ταγούς των Ελλήνων; Μήπως
επιβάλλεται να γίνει δημοψήφισμα και ένας μεγάλος διάλογος;

Ο Παναγιώτης Ήφαιστος είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και
Στρατηγικών Σπουδών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.