ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η σιωπή των λέξεων

Αν είναι αλήθεια ότι η ελευθερία αρχίζει με μια ελευθερία στη γλώσσα, τότε η
όλη ιστορία με το Λεξικό Μπαμπινιώτη υποδηλώνει το μέγεθος της ανελευθερίας μας.

«Πολλά πράγματα έβαλες αυτές τις λέξεις να σημαίνουν»,/ είπε η Αλίκη
κάπως συλλογισμένα, «όταν βάζω τις λέξεις να κάνουν τόση
δουλειά», είπε ο Χάμπτι Ντάμπτι / «την πληρώνω πάντα
παραπάνω» Λουίς Κάρολ «Μέσα απ’ τον καθρέφτη»

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ είναι αλήθεια, δεν είναι ποτέ αθώες. Κατασκευάζουν μύθους,
εξωραΐζουν, υποσκάπτουν θεμέλια παγιωμένων απόψεων. Οι λέξεις σημαίνουν. Και η
σημασία τους έχει σαν όριο το άπειρο.

Η λυσσαλέα αντίδραση που προκάλεσε η λέξη Βούλγαρος έφερε για μία ακόμη φορά
στο προσκήνιο μία μεγάλη αλήθεια. Δεν είναι οι λέξεις που πάσχουν. Δεν είναι
οι λέξεις που πρέπει να ενοχοποιηθούν για τις παγιδεύσεις, συγκαλύψεις,
δαιμονοποιήσεις, αγιοποιήσεις, που αφειδώς προκαλούν. Όχι, δεν είναι οι λέξεις
που πάσχουν, αλλά οι άνθρωποι που τις χρησιμοποιούν και οι τρόποι που
εφευρίσκουν για να τις χειρίζονται.

Είναι απορίας άξιον ­ ή μήπως όχι; ­ πως η ρητή δήλωση για την υβριστική και
μόνον καταχρηστική χρήση της λέξης δεν ήρκεσε για να κατευνάσει τα
«ενοχληθέντα πνεύματα». Θεωρήθηκε ύβρις, ακόμα και αυτή τούτη η εγγραφή της ως ύβρεως.

Το βέβαιο έπειτα από τέτοιο θόρυβο είναι πως θα αργήσει πολύ, μα πάρα πολύ να
εξαλειφθεί από τη μνήμη των γλωσσικών πρακτικών ο όρος Βούλγαρος ως απαξιωτική
ιδιότητα των φιλάθλων του Βορρά. Εξάλλου, «αν ορίσεις κάτι σαν πραγματικό,
γίνεται πραγματικό στις συνέπειές του».

Το θέμα πήρε και διαστάσεις «εθνικές», λες και δεν μας έφθαναν τα πραγματικά
εθνικά μας ζητήματα και χρειαζόταν να κατασκευάσουμε ­ έτσι για το καλό! ­ και
ορισμένα φρέσκα, καινούργια, σπαρταριστά, σαν τα ζωντανά τα ψάρια, ζητήματα!

Όσοι ειλικρινώς, και όχι για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας, εθίγησαν από την
επιλήψιμη φράση, καλό θα ήταν να αναρωτηθούν γι’ αυτή την τόσο παλιά ριζωμένη
πρακτική δαιμονοποίησης του ξένου, του άλλου, του όχι-εγώ. Οι λέξεις που
σήμερα χρησιμοποιούνται υβριστικά στα γήπεδα, κάποτε θα εξαφανιστούν ή θα
αλλάξουν. Μόδες έχει και η γλώσσα. Έρχονται και παρέρχονται. Ωστόσο, αυτή η
εμμονή στην απόδοση στο άλλο, στο ξένο, στο όχι-εγώ, του στοιχείου του κακού,
του μιαρού, του ύποπτου, αυτή δεν είναι μόδα, είναι ένας σταθερός διαχρονικά
τρόπος ζωής.

Δεν είναι, άραγε, στους σκοπούς ενός έγκυρου λεξικού να καταγράφει και αυτές
τις άλλες, τις μη κόσμιες, τις μη πρέπουσες σημασίες των λέξεων;

Αλίμονο στη γλώσσα που θα παρέμενε πιστή στην πολιτική ορθότητα! Ξέπνοη θα
πέθαινε κάτω από το βάρος της ευπρέπειάς της. Στις παρεκτροπές, στις
παρεμβολές, στα παράσιτα. Εκεί κρύβεται η ζωντάνια μιας γλώσσας. Η ζωντάνια
που οφείλει όσο γίνεται να καταγράφεται σε ένα φιλόδοξο λεξικογραφικό έργο.

Η γλώσσα υπάρχει, για να ενσαρκώνει το λεγόμενο. Όχι, προς Θεού, για να το ευπρεπίζει.

Η ιστορία του ανθρώπου λένε πως είναι η ιστορία του λόγου του. Ερχόμαστε σ’
έναν κόσμο που δεν είναι κόσμος πραγμάτων, αλλά κόσμος των λέξεων. Η υπόθεση
Μπαμπινιώτη έδειξε πως αυτός ο κόσμος πάσχει. Θα μπορούσε κανείς να ονειρευτεί
μια λύση;

Ο Τζόναθαν Σουίφτ έχει κάτι να μας προτείνει. Στα ταξίδια του Γκιούλιβερ μας
αφηγείται ότι σε μια μακρινή χώρα, τη Λαπουτα, συνεδριάζουν τρεις καθηγητές
για τη βελτίωση της γλώσσας του τόπου τους. Το πρώτο σχέδιο που προτείνουν
είναι να συντομευθεί η ομιλία διά της περικοπής των πολυσύλλαβων λέξεων σε
μονοσύλλαβες, καταργώντας και τα ρήματα και τις μετοχές. Και τούτο, γιατί στην
πραγματικότητα «όλα τα νοητά πράγματα δεν είναι πάρα ονόματα ουσιαστικά».

Στη συνέχεια προτείνουν την ολοκληρωτική κατάργηση όλων ανεξαρτήτως των
λέξεων. Θα ήταν μεγάλο πλεονέκτημα είπαν και για την υγεία του ανθρώπου. Διότι
«είναι ηλίου φαεινότερον ότι κάθε λέξη που λέμε, επιφέρει μια φθορά στους
πνεύμονες και συνεπώς επιταχύνει την πορεία μας προς τον θάνατο». Μια λύση,
λοιπόν, που πρότειναν, είναι πως μια και οι λέξεις δεν αποτελούν παρά
ονομασίες για πράγματα, θα ήταν πιο βολικό για τους ανθρώπους να κουβαλούν
μαζί τους, εκείνα τα πράγματα που θα τους ήταν απαραίτητα για να εκφραστούν
στην όποια συζήτηση επρόκειτο να κάνουν.

Το μόνο δυσάρεστο αυτής της ιστορίας θα ήταν πως αν θέλει κανείς να μιλάει για
πολλά πράγματα, είναι υποχρεωμένος να κουβαλά μεγαλύτερο όγκο πραγμάτων στη
ράχη του και θα χρειάζεται και δυο-τρεις χειροδύναμους υπηρέτες να τον
βοηθάνε. Αλλά για τις κανονικές και σύντομες συνομιλίες θα μπορεί κανείς να
μεταφέρει ό,τι του χρειάζεται στην τσέπη του και παραμάσχαλα. Οι διάφοροι
πρεσβευτές εξάλλου θα μπορούν έτσι να μιλάνε με τους πρίγκιπες και τους
υπουργούς άλλων χωρών, των οποίων τη γλώσσα αγνοούν τελείως.

Αν ακολουθούσαμε λοιπόν κι εμείς την τόσο επινοητική περί οριστικής κατάργησης
των λέξεων πρόταση των σοφών της Λαπουτα ούτε ο κύριος Μπαμπινιώτης θα
ταλαιπωρείτο από τις επιθέσεις που του γίνονται ούτε θα διακινδύνευε να
διαρραγεί ο υπό συνεχή έκρηξη κοινωνικός μας ιστός!..

… Θα αποφεύγαμε έτσι και την ποινικοποίηση της γλώσσας μας, που δεν είναι
άλλο από την ποινικοποίηση της ίδιας μας της ζωής.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.