ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Λήμματα και διλήμματα

Όσο σπάνιο είναι ένα λεξικό να γίνεται θέμα της επικαιρότητας, άλλο τόσο
σύνηθες είναι η ξαφνική του διασημότητα να οφείλεται σε λάθος αιτίες. Σαν να
υπάρχει μια ακαταμάχητη ροπή στην ελληνική κοινωνική ζωή, που καθιστά την
ουσία των πραγμάτων δυσδιάκριτη και μας κάνει να ζούμε διαρκώς σε έναν κόσμο α
λα Μάμετ: οι εμφανιζόμενοι ως καλοί είναι κακοί και το ψέμα αλήθεια.

Το παράδειγμα του λεξικού έχει πολιτικές αναλογίες. Κάτι που εμφανίζεται ως
έγκλημα καθοσιώσεως ή, υπό ευμενέστερη ερμηνεία, ως «επιστημονικό λάθος»,
λογικά θα όφειλε να τύχει κριτικής σε άλλο επίπεδο: ως αποτέλεσμα μιας
συγκεκριμένης αντίληψης για τη γλώσσα, που θεωρεί ότι οι λέξεις είναι
συλλεκτικά αντικείμενα και ότι αρκεί κάποια έκφραση να «ακούγεται ότι
λέγεται», ανεξαρτήτως χώρου και ειδικού βάρους, για να περιβληθεί με την
αυθεντία της λεξικογράφησης. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς γλωσσολόγος για να
πιστεύει ότι η επίμαχη έκφραση (αλλά και άλλες φαντάζομαι, αν θελήσει να
ψάξει) δεν θα έπρεπε να διεκδικεί καν θέση σε ένα πόνημα που φιλοδοξεί να
είναι ο καθρέφτης της εθνικής λαλιάς, όχι επειδή προσβάλλει μια ομάδα ανθρώπων
(οι λέξεις δεν προσβάλλουν, αλλά ο τρόπος που χρησιμοποιούνται), αλλά επειδή
ακριβώς δεν καθρεφτίζει τίποτα. Χιλιάδες εκφράσεις των γηπέδων, συνήθως πιο
ευφάνταστες, αγνοούνται, και δικαίως, από τους εμφανώς μη φιλάθλους συντάκτες.
Η γλώσσα δεν είναι μηχανικό άθροισμα λέξεων και εκφράσεων, αλλά ένας ρυθμός,
μια πνοή και ένα ήθος. Γι’ αυτό χρησιμότερο θα ήταν το συγκεκριμένο
περιστατικό να προκαλέσει συζήτηση για τυχόν παραφθορά του γλωσσικού ήθους και
όχι το ξύπνημα μιας λανθάνουσας υστερίας, που αισθάνεται μάλιστα την ανάγκη
δικαστικής προστασίας. Σε μια δημοκρατία το δίλημμα αμετροέπεια ή φίμωση δεν
θα έπρεπε να τίθεται καν.

Με παρόμοιο τρόπο αντιμετωπίζονται και πολλά από τα μείζονα πολιτικά ζητήματα.
Για να σταθούμε στα πιο πρόσφατα παραδείγματα, ο νέος Αρχιεπίσκοπος
δημιούργησε αμέσως προσωπικούς οπαδούς και εχθρούς, σαν να επρόκειτο για
ενεργό πολιτικό, και αγνοήθηκαν σχεδόν τελείως οι πιθανές συνέπειες μιας
παρεμβατικότητας που τίποτα στο πολιτικό μας σύστημα δεν δικαιολογεί και
τίποτα θετικό δεν προοιωνίζεται. Στο θέμα της υποδοχής της εκπαιδευτικής
μεταρρύθμισης, μεγεθύνθηκαν οι αναμφισβήτητα ακραίες αντιδράσεις ορισμένων
αναπληρωτών καθηγητών, χωρίς να υπογραμμισθεί παράλληλα ότι καμία μεταρρύθμιση
δεν μπορεί να είναι αξιόπιστη αν ξεκινά προκαλώντας εξόφθαλμες αδικίες. Η
αξιωματική αντιπολίτευση κατακρίνεται για την υπαρκτή υποτονικότητα και
έλλειψη πρωτοτυπίας της και περνά σε δεύτερη μοίρα η συνθηκολόγηση έναντι των
ακροδεξιών στοιχείων της. Η δυσκολία πραγματοποίησης των υπεσχημένων από την
κυβέρνηση δομικών αλλαγών αποδίδεται κυρίως σε ανεπάρκεια χειρισμών και
προσώπων και μένει στο σκοτάδι η παρατεινόμενη αδυναμία ανανέωσης της μεθόδου
της και της σχέσης της με την κοινωνία.

Η μεταρρυθμιστική δυστοκία εμφανίζεται έτσι ως κρίση, ενώ είναι σύμπτωμα. Το
κεντρικό δίλημμα του πολιτικού μας συστήματος δεν είναι αν θα μπορέσει να
παρακολουθήσει τη μετατροπή της οικονομίας σε ένα παγκόσμιο παιχνίδι μονόπολι,
χωρίς να χάσει τη μυθοποιημένη και ασαφή ιδιοτυπία του. Αυτό που όχι μόνο
δικαιολογεί αλλά επιβάλλει την κοινωνική ανησυχία και εγρήγορση είναι ότι παρά
τα αναμφισβήτητα βήματα προόδου που έχουν γίνει στον τομέα της κυβερνητικής
συλλογικότητας και σοβαρότητας, λείπει από την πολιτική μας ζωή η πνοή. Όπως η
γλώσσα, έτσι και η πολιτική δεν ταυτίζεται με επιμέρους κινήσεις ή μέτρα, αλλά
αποτελεί έκφραση μιας διάχυτης πραγματικότητας και γι’ αυτό την
αποτελεσματικότητά της και την ανταπόκρισή της στις προσδοκίες του το
κοινωνικό σώμα την αισθάνεται περισσότερο παρά μπορεί να την αναλύσει. Η
υποφώσκουσα λαϊκή δυσφορία είναι κρίσιμη όχι επειδή υπονομεύει μια φιλοτίμως
ατελή προσπάθεια, αλλά επειδή δεν έχει γίνει αντιληπτό ότι αποκαλύπτει μιαν αλήθεια.

Τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται. Ο καιρός ζέστανε αλλά το καλοκαίρι
παραμένει αναποφάσιστο, η βράβευση ενός Έλληνα στις Κάννες δεν αποτέλεσε νίκη
αλλά ήττα τής, επίσημης τουλάχιστον, Ελλάδας, οι πραγματικοί και όχι οι παρ’
ημίν λημματογραφηθέντες Βούλγαροι θα παίξουν στο Μουντιάλ, οι Ελπίδες πετούν
αλλά οι δικές μας απλώς αντιστέκονται.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.