Γιώργος Μπαμπινιώτης «Το τίμημα της επιτυχίας»

Τριάντα πέντε χρόνια ασχολείται με τη γλώσσα. Το όνομά του έχει γίνει
συνώνυμο του καλού γνώστη των Ελληνικών. Ο καθηγητής κ. Γιώργος Μπαμπινιώτης
βρέθηκε τις τελευταίες μέρες στη δίνη ακραίων συζητήσεων και αντιδράσεων. Μία
από τις σημασίες της λέξης «Βούλγαρος» ­ έτσι όπως χρησιμοποιείται στην
ποδοσφαιρική διάλεκτο ­ ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων από ορισμένους οψίμως
θιγομένους και έφερε δύο προσωρινές δικαστικές διαταγές απαγόρευσης της
κυκλοφορίας του Λεξικού του κ. Μπαμπινιώτη. Ο ίδιος ομολογεί ότι τον τελευταίο
καιρό ο ύπνος του δεν είναι απρόσκοπτος, επιμένει ότι η επίμαχη σημασία θα
περιληφθεί και στη νέα έκδοση του Λεξικού του και καλεί τον επιστημονικό και
πολιτικό κόσμο να υψώσει φωνή διαμαρτυρίας εναντίον «της λογοκρισίας που πάει
να επιβληθεί από φανατισμένα άτομα».

ΔΕΝ ΔΙΣΤΑΖΕΙ να το παραδεχτεί. Τις νύχτες της εβδομάδας που πέρασε δεν
κοιμήθηκε καθόλου καλά. Ένας «βούλγαρος» ­ κουκίδα γλωσσικής ζωντάνιας μέσα
στις εκατοντάδες σελίδες του λεξικού του ­ τάραξε τον καθεστώτα λεξικογραφικό
καθωσπρεπισμό, αλλά και τον δικό του ύπνο. Αυτός, ένας γλωσσολόγος
αδιαμβισβήτητου κύρους, με δημόσιο λόγο σε θέματα γλώσσας, παιδείας, αλλά και
γενικότερα κοινωνικά και πολιτισμικά, βρέθηκε στη δίνη ακραίων συζητήσεων και
θέσεων με κοινό παρονομαστή: την αμφισβήτηση του «εθνικώς σκέπτεσθαι», την
απόδοση πρόθεσης να θίξει τις ευαισθησίες κάποιων ανθρώπων.

«Πράγματι, πικράθηκα πολύ. Ένα μπορώ να είμαι μαχητικός και πολύ οξύς σε
επιστημονικά θέματα, είμαι παρά πολύ ευαίσθητος σε θέματα που μπαίνουν στον
χώρο τού πόσο εθνικά σκέπτεται κανείς ή του πόσο θέλει να θίξει ανθρώπους.

Είμαι από τους λίγους γλωσσολόγους που έχουν γράψει και μιλήσει για θέματα
εθνικά, τη γλώσσα της Μακεδονίας, για παράδειγμα, έχω διαφωνήσει και με
συναδέλφους μου γλωσσολόγους κι έχω αποκληθεί και εθνικιστής, γιατί υποστηρίζω
τις θέσεις της συνέχειας της γλώσσας και της διδασκαλίας των αρχαίων και των
παλαιότερων ελληνικών. Ξεκινώντας απ’ αυτά τα πιστεύω, το να βρεθείς στη θέση
­ δεν το έκανα και δεν θα το κάνω ­ να πρέπει να απολογηθείς σε ανθρώπους που
υποστηρίζουν ότι δρας αντεθνικώς και υπονομεύεις την εθνική συνοχή Βορείων και
Νοτίων, πέραν του αστείου του πράγματος, είναι κάτι που σε πικραίνει. Διότι
πρωτίστως θα έπρεπε να ξέρουν για ποιον μιλάνε…».

ΕΚΠΛΗΞΗ

Διαβάσαμε, αυτές τις ημέρες, τα κείμενα πολλών συναδέλφων του που αφορούσαν το
επίμαχο θέμα του λεξικού του. Κρατήσαμε εκείνα που, σε πρώτη ανάγνωση,
φαίνονταν υποστηρικτικά, αλλά σε δεύτερη ανάγνωση διέκρινε κανείς ένα μάγκωμα,
ένα ήξεις αφήξεις. Τον ρωτήσαμε ευθέως αν πιστεύει πως τον ζηλεύουν.

«Νομίζω ότι πληρώνω το τίμημα της επιτυχίας. Ο τρόπος και η έκταση που έγινε
δεκτό αυτό το λεξικό ήταν και για μένα μια τεράστια έκπληξη. Ίσως, λοιπόν, να
υπήρξε ένα στοιχείο ζήλειας. Είναι ανθρώπινα συναισθήματα που μπορεί να τα
αισθανθούμε όλοι μας. Ίσως κι εγώ αν έβλεπα ένα αντίστοιχο λεξικό να
αισθανόμουν μια ζήλεια, μόνο που για μένα θα αποτελούσε κίνητρο να κάνω ένα καλύτερο».

Σημαντικό για τον κ. Μπαμπινιώτη παραμένει το γεγονός ότι οι γλωσσολόγοι
(σ.σ.: επιμένει σ’ αυτήν την έννοια, γιατί υπάρχουν πολλές ειδικότητες που
ασχολούνται με τη γλώσσα) ήταν απολύτως θετικοί με τη μεθοδολογία που
ακολουθήθηκε. «Είναι προς τιμήν τους, γιατί ανάμεσά τους είναι και άνθρωποι με
τους οποίους έχω και συγκρούσεις και διαφορές στον επιστημονικό χώρο. Αυτοί
που ήταν αντίθετοι ήταν ένας κλασικός φιλόλογος ­ που δεν θεωρώ ότι μπορεί να
έχει άποψη σ’ αυτά τα θέματα ­ και ο οποίος είναι Μακεδόνας και κάπου συνδέει
την επιστήμη με την τοπική του ταυτότητα. Είναι χαρακτηριστικό ότι η κ.
Φραγκουδάκη, για παράδειγμα, με την οποία έχουμε τελείως διαφορετική άποψη σε
πολλά θέματα, υποστήριξε το δικαίωμα τού να μιλάει κανείς ελεύθερα…».

ΝΕΟ ΤΜΗΜΑ

Υπερασπίζει με πάθος το λεξικό του. Αλλά θέλει και να άρει κάθε παρεξήγηση ή
παρερμηνεία της δήλωσής του περί «σεβασμού της ευαισθησίας των ανθρώπων» που
οδήγησε ορισμένους στο συμπέρασμα ότι από τη δεύτερη έκδοση του λεξικού θα
έχει απαλειφθεί η επίμαχη σημασία της λέξης «βούλγαρος».

«Δεν πρόκειται να απαλείψω τίποτα. Αυτό που θα γίνει είναι ότι η συγκεκριμένη
σημασία θα φύγει από τη λέξη “βούλγαρος” και θα πάρει τη θέση της σε τμήμα του
λεξικού που θα περιλαμβάνει και όλες τις άλλες λέξεις που λέγονται στα γήπεδα.
Διότι με κατηγόρησαν ­ και εδώ είχαν ένα δίκαιο ­ ότι δεν συμπεριέλαβα και το
“χανούμισσα” και το “τούρκος”. Ομολογώ πως το έκανα από άγνοια για τα
συμβαίνοντα στα γήπεδα. Δεν ήταν από επιλογή».

Το λεξικό του εξέπληξε. «Επειδή βγήκα λίγο από τα στενά ακαδημαϊκά πλαίσια ­
στην πραγματικότητα έμεινα μέσα στη μεθοδολογία του σύγχρονου γλωσσολόγου ­
και τόλμησα να περάσω μέσα οτιδήποτε λέγεται. Αυτό σημαίνει ότι θα υπάρχουν
μέσα και ορισμένες λέξεις ταμπού, είτε είναι αυτές που λέγονται στα γήπεδα
είτε αυτές που λέγονται για να σατιρίσουν ομάδες ανθρώπων είτε λέξεις που
χρησιμοποιούνται από νέους ανθρώπους και θεωρούνται ότι αποτελούν φθορά της
γλώσσας είτε ξενισμοί που αποτελούν αποδιοπομπαίο τράγο. Εγώ τόλμησα να δώσω
αυτόν τον ζωντανό πλούτο της νέας ελληνικής γλώσσας και γι’ αυτό έχω το θάρρος
να πω, χωρίς να θέλω να προκαλέσω, ότι το λεξικό στέκεται δίπλα στο Webster
και το Robert. Με αυτά είναι η σύγκριση».

Ο ΚΟΣΜΟΣ

Ο τηλεφωνητής του είναι γεμάτος συγχαρητήρια μηνύματα άγνωστων ανθρώπων. Ο
φόβος του ότι ο όγκος του λεξικού μπορεί να του προσέδιδε έναν χαρακτήρα
σχολαστικότητας διασκεδάστηκε. Ανήκοντας στους ανθρώπους που πιστεύουν ότι η
ελληνική κοινωνία είναι σε μεγάλο βαθμό αποπροσανατολισμένη από τα ηλεκτρονικά
μέσα ενημέρωσης ­ κυρίως από την ιδιωτική τηλεόραση ­ αφέθηκε να χαρεί τη
φαινομενική αντίφαση που πρέπει να μας προβληματίσει. «Στην Ελλάδα έχουμε
πολλές γλωσσικές ευαισθησίες από τα τραύματα του γλωσσικού εμφυλίου και από
μια ενστικτώδη διάθεση του Έλληνα να εκφραστεί. Αυτή η ευαισθησία φάνηκε και
στην αποδοχή του λεξικού από τον πολύ κόσμο ­ όχι από τους λογίους μόνον ­ που
έσπευσε να το προμηθευτεί. Κι αυτό με κάνει να σκεφτώ ότι ο επιστήμονας
πρέπει, το χρωστάει στον τόπο του, να δώσει τέτοια έργα που να είναι κοντά
στον πολύ κόσμο. Κάποιοι συνάδελφοι δεν κρίνουν πως είναι μέρος της δουλειάς
τους να έχουν αυτήν την επικοινωνία με τον κόσμο. Αντιθέτως εγώ θεωρώ ­ και το
έχω αποδείξει και με τον δημόσιο λόγο μου και με την επαφή μέσα από τις
εκπομπές που έχω κάνει στην τηλεόραση ­ ότι μια κατ’ εξοχήν κοινωνική
επιστήμη, όπως είναι η γλώσσα, πρέπει να περάσει στον κόσμο. Κι αν θέλετε,
αυτό που έχω καταφέρει ­ βγαίνω από την επιστήμη ­ είναι να δημιουργήσω σ’
έναν αριθμό ανθρώπων μερικές ευαισθησίες για τη γλώσσα που λειτουργούν ως
κίνητρο, κάτι να διαβάσουν, κάτι να σκεφτούν, κάτι να παρατηρήσουν…».

ΣΤΟ ΓΡΑΦΕΙΟ του, στο κέντρο της Αθήνας, ο καφές παίρνει κάτι από τη μυρωδιά
του χώρου και των εκθεμάτων της «Στοάς του Βιβλίου», που φέρει την υπογραφή
του Γιώργου Μπαμπινιώτη. Τα φιλέματα στο τραπέζι ­ μπισκότα με κομματάκια
σοκολάτας ­ και απαραιτήτως το ποτήρι με το νερό συμπληρώνουν το σκηνικό της
ζεστής φιλοξενίας της συνέντευξης.

Ζεστός άνθρωπος φαίνεται και ο κύριος καθηγητής. Ευγενής, χαμηλών τόνων,
οικείος, προσιτός και καθόλου… διδακτικός. Φυσικά με άψογα ελληνικά που
ρέουν. Κι όσο εκείνα ρέουν, τόσο μεγαλώνει το πρόβλημα του συνομιλητή του. «Ως
ακροατής, προσέχετε τι λέει κάποιος, ή πώς το λέει;», ρώτησε εμφανώς
απολογούμενη. Και χαμογέλασε, και έδωσε λύσεις. «Προσέχω κυρίως το πώς το
λέει. Ομολογώ ότι συλλαμβάνω τον εαυτό μου να παρατηρεί, περισσότερο από
ενδιαφέρον, την εκφορά του λόγου. Ένα κείμενο σωστά εκφερμένο ή συντεταγμένο,
εκφραστικό, δηλωτικό, ζωντανό, θα με συνεπάρει. Όμως: αυτό που δεν θα κάνω
ποτέ είναι το να επικρίνω κάποιον για ένα λάθος κι ας ακούω το όνομά μου να
χρησιμοποιείται σε φράσεις… “ποιος είσαι, τέλος πάντων, ο Μπαμπινιώτης;”.
Ένας γλωσσολόγος γνωρίζοντας πόσο πολύπλοκο είναι το θέμα της γλώσσας και πόσο
εξαρτημένη από πολλούς παράγοντες η γλωσσική επικοινωνία, έχει μεγάλη
κατανόηση και ανεκτικότητα σε λάθη που γίνονται».

ΟΙ ΔΗΜΑΓΩΓΟΙ

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι κάποιος που έχει την ικανότητα να μιλήσει
αποτελεσματικά (όχι μόνον σωστά) θα έχει έναν επιτυχημένο επικοινωνιακά λόγο
που θα λειτουργήσει καλύτερα από το λόγο κάποιου άλλου που δεν αξιοποιεί τις
δυνατότητες που του προσφέρει η γλώσσα. Και αυτό σε ορισμένες περιπτώσεις
μπορεί να γίνει έως και επικίνδυνο. «Μην ξεχνάμε ότι αυτοί που εκμεταλλεύτηκαν
­ και όχι αξιοποίησαν ­ τις δυνατότητες που δίνει η γλώσσα ήταν οι σοφιστές
και οι δημαγωγοί… Και υπάρχουν και σύγχρονοι τέτοιοι. Βεβαίως σε μια
καταχρηστική χρήση της γλώσσας, διότι η γλώσσα είναι για να αποκαλύπτει, για
να επιτυγχάνει μιαν ειλικρινή επικοινωνία. Όταν συγκαλύπτει ή παροδηγεί, τότε
λειτουργεί έξω από την κανονική της χρήση».

Ένα πράγμα τον εκνευρίζει αφάνταστα και τον πειράζει ως Έλληνα. Το να ακούει
να λέγεται πως οι νέοι, σήμερα, δεν μιλούν σωστά ελληνικά ή ότι έχουν ένα
περιορισμένο λεξιλόγιο που δεν ξεπερνά τις 500 λέξεις. «Πρόκειται περί μύθου.
Μόνον σε περιπτώσεις νοητικής καθυστέρησης έχουμε τόσο περιορισμένο λεξιλόγιο.
Ένας νέος μιλάει κανονικά, μ’ έναν πλούτο λέξεων, απλώς επιλέγει στους
διάφορους ρόλους που παίζει να ενεργοποιήσει ένα άλλο λεξιλόγιο. Δηλαδή στην
καφετέρια, όπου πίνουν καφέ και συζητούν τα νέα παιδιά ­ έτσι ακριβώς όπως
κάναμε κι εμείς κι όπως γίνεται παντού ­ χρησιμοποιούν έναν κώδικα που
βρίσκεται ανάμεσα στην αμφισβήτηση και την ειρωνεία. Σ’ αυτόν τον κώδικα
χρησιμοποιούνται ορισμένες λέξεις πολύ εκφραστικές και βιωματικές ­ “τζάμι”,
“φάση”, “τα ‘φτυσε” “τα πήρε” κ.λπ. Αυτά όμως, και εδώ είναι το λάθος, δεν
είναι η γλώσσα των νέων. Γιατί ο ίδιος αυτός νέος το πρωί γράφει έκθεση στο
σχολείο του και μετά από δύο χρόνια γράφει έκθεση για τις Πανελλήνιες με
τελείως διαφορετικό τρόπο και λέξεις, ή πηγαίνει να ζητήσει δουλειά και
χρησιμοποιεί διαφορετικό λεξιλόγιο. Τι συμβαίνει; Μεταμορφώνεται; Πρόκειται
για διχασμένες προσωπικότητες που λειτουργούν τη μία στιγμή ως καθυστερημένοι
και μετά ως ευφυείς;»…

ΚΙΝΔΥΝΟΛΟΓΙΑ

Είναι κινδυνολογία, λέει, ότι αυτός ο περιορισμένος κώδικας των νέων κακοποιεί
την ελληνική γλώσσα. «Ο μόνος κίνδυνος προέρχεται από τους ενήλικους Έλληνες
που δεν προσέχουμε πως θα μιλήσουμε, είτε γιατί η γλώσσα δεν αποτελεί για μας
αξία είτε γιατί δεν την έχουμε διδαχθεί σωστά στο σχολείο είτε για λόγους που
έχουν σχέση με τη ζωή του σύγχρονου ανθρώπου».

Σ’ αυτό το τελευταίο, ο κ. Μπαμπινιώτης δίνει μεγάλη σημασία. «Αν σκεφτεί
κανείς ότι είμαστε καθημερινώς υποχρεωμένοι να επεξεργαστούμε και να μιλήσουμε
για τον όγκο των πληροφοριών που βομβαρδίζει τον σύγχρονο άνθρωπο, τότε πολλά
πράγματα εξηγούνται. Πολύς φόρτος, λίγος χρόνος επεξεργασίας. Αυτό υπονομεύει
την επικοινωνία μας. Δεν επιλέγουμε, δεν σκεπτόμαστε για τη λέξη, για τη φράση
που θα χρησιμοποιήσουμε». Το αντίδοτο; «Είναι θέμα συνειδήσεως. Να πιστέψουμε
και να διδαχθούμε ότι το να μιλάς αποτελεσματικά, πλούσια, επιλεγμένα,
προσεκτικά, αποτελεί χαρακτηριστικό της προσωπικότητας του ανθρώπου και όχι
κάτι δευτερεύουσας ή τριτεύουσας σημασίας».

Μαθητής Γυμνασίου και εκδότης ­ ήδη ­ της σχολικής εφημερίδας «Μαθητικόν Σάλπισμα»

ΠΑΙΔΙ της γειτονιάς και του πετροπόλεμου. Έφαγε τα γόνατά του παίζοντας
ποδόσφαιρο στις αλάνες της Πλατείας Κουμουνδούρου, όπου και το πατρικό του
σπίτι, και ήξερε απέξω κι ανακατωτά τα ονόματα όλων των ποδοσφαιριστών της
εποχής. «Άλλο τώρα ότι έχασα από μια στιγμή και μετά την επαφή μου με τα πράγματα»…

Δεύτερος γιος ενός γιατρού που είχε τη σωφροσύνη να τον αφήσει ελεύθερο ν’
ακολουθήσει την κλίση του, αντί να τον στρέψει προς το δικό του επάγγελμα. Κι
ήταν αυτή η κλίση του τα φιλολογικά μαθήματα, πράγμα που κατάλαβε νωρίς ως
εκδότης και βασικός αρθρογράφος της εφημερίδας του σχολείου του «Μαθητικόν
Σάλπισμα». «Αυτό που κυριαρχούσε όμως εκείνη την εποχή ήταν ένα αίσθημα
αυτοσυντήρησης που έβγαινε μετά την κατοχή, τη δοκιμασία της πείνας και τον
εμφύλιο. Ήταν μια σκληρή και συνάμα διδακτική ζωή. Τα παιδιά της κατοχής
πέρασαν από την παιδεία του ουσιαστικού σε αντίθεση με μια παιδεία του
περιττού ­ με την έννοια του καταναλωτικού ­ που ζούμε σήμερα σε μεγάλο βαθμό.
Τότε, κανείς δεν χάριζε σε κανέναν τίποτα. Τα πάντα τα κατακτούσες. Κι αυτό
έπλασε τους χαρακτήρες μας.

ΟΙ ΔΑΣΚΑΛΟΙ

Στο πανεπιστήμιο στάθηκε τυχερός γιατί συνάντησε σπουδαίους δασκάλους: τον
Θεοδωρακόπουλο, τον Ζακυνθινό, τον Μαρινάτο, τον Σταματάκο και τον καθηγητή
της γλωσσολογίας Κορμούλη. «Βεβαίως ο Κορμούλης ανήκε στο χώρο των
υποστηρικτών της καθαρεύουσας, αλλά είχε την ανεκτικότητα να δεχτεί έναν
άνθρωπο που ξέφευγε από τα πλαίσιά της. Το πρώτο βιβλίο που γράψαμε με τον
συνάδελφο Π. Κοντο, τη “Συγχρονική Γραμματική της Νέας Ελληνικής”, δεν το
αποκήρυξε, δεν το πολέμησε. Κι είχε κι άλλη μια λεβεντιά που με δίδαξε. Όταν
ήρθα από τη Γερμανία, με τη μοντέρνα γλωσσολογία, είχε το θάρρος να καθήσει
στην αίθουσα, να διδάσκω εγώ και ν’ ακούει αυτός. Τόση παλικαριά».

ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Πώς φαντάζεται ο καθηγητής Μπαμπινιώτης το σχολείο του επόμενου αιώνα; «Είτε
το θέλουμε είτε όχι θα υπάρξουν μεγάλες αλλαγές. Πρώτα απ’ όλα με την εισαγωγή
των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Σε μας τα πράγματα έρχονται πάντα με μια
καθυστέρηση, αλλά ήδη προχωρεί αυτό το θέμα, που έχει την καλή του πλευρά αν
μπορέσει κάποιος να την αξιοποιήσει. Αυτό όμως σημαίνει ότι για ορισμένα
μαθήματα αλλάζει ο ρόλος του δασκάλου, που θα εξακολουθήσει μεν να είναι
πολύτιμος και καθοριστικός, αλλά δεν θα είναι αυτός που μεταδίδει πληροφορίες
και γνώσεις, αλλά εκείνος που θα καθοδηγεί τους μαθητές να αξιοποιούν τις
πληροφορίες. Ο δάσκαλος που θα είναι πληροφοριακά αναλφάβητος, δεν θα μπορεί
να δουλέψει». Κατά τον κ. Μπαμπινιώτη ο σχολικός χρόνος πρέπει να αυξηθεί.
«Δεν μπορούμε να μιλάμε για μια πολύπλευρη καλλιέργεια του ανθρώπου μέσα από
την παιδεία κι αυτό να γίνεται από τις 8 το πρωί μέχρι τις 2 το μεσημέρι, με
τα παιδιά και τους δασκάλους φορτωμένους με άγχος. Μόνο με τον αυξημένο
σχολικό χρόνο το σχολείο μπορεί να χωρέσει νέα πράγματα. Γιατί δεν είναι
δυνατόν να έχουμε ένα σχολείο αντιαθλητικό και άτεχνο. Ένα σχολείο χωρίς
βιβλιοθήκη, χωρίς χορωδία, χωρίς δραστηριότητες ενδιαφερόντων. Στη χώρα που
γεννήθηκε το θέατρο, δεν μπορεί τα παιδιά να μην έχουν, μέσω του σχολείου,
καμιά επαφή με αυτό. Υπάρχουν παιδιά που θέλουν να εκφραστούν με τη μουσική.
Άλλα με τη ζωγραφική. Πώς θα γίνει αυτό; Με μια ώρα μουσική και μια
καλλιτεχνικά; Έχουμε κάνει ένα απάνθρωπο σχολείο και πρέπει να βάλουμε όλοι
κάτω το μυαλό μας για να το εξανθρωπίσουμε.

Το ρεπορτάζ για τις δικαστικές περιπέτειες του Λεξικού στις
σελίδες του ΠΑΝΟΡΑΜΑΤΟΣ