Θύελλα μετά την απόφαση για τα Θρησκευτικά

Τα Θρησκευτικά άναψαν ξαφνικά φωτιές! Η προχθεσινή απόφαση του Συμβουλίου
της Επικρατείας, για την αύξηση των ωρών διδασκαλίας τους στα Λύκεια,
προκάλεσε ένταση, αλλά και αλυσιδωτές αντιδράσεις, καθώς καθηγητές άλλων
μαθημάτων, όπως των Αρχαίων Ελληνικών και των Καλλιτεχνικών, μιλούν τώρα για
συρρίκνωση της διδασκαλίας και σ’ αυτά, αφήνοντας ανοικτό το ενδεχόμενο νέων
προσφυγών από κάθε ενδιαφερόμενο.

ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΜΕΝΟΙ από την απόφαση του δικαστηρίου εμφανίστηκαν οι θεολόγοι και η
Εκκλησία, όμως πολλοί καθηγητές, πανεπιστημιακοί και συνταγματολόγοι
χαρακτήριζαν χθες την απόφαση από «δογματική» έως «εξωφρενική», θεωρώντας ότι
η Δικαιοσύνη παρενέβη στον τρόπο διδασκαλίας ενός μαθήματος, κάτι που δεν έχει
συμβεί ποτέ στο παρελθόν.

Η ΟΛΜΕ κάνει λόγο για «πρωτοφανή παρέμβαση» της Δικαιοσύνης στα αναλυτικά
προγράμματα και ο συνταγματολόγος κ. Δημ. Τσάτσος για «υπέρβαση των ορίων της
δικαστικής εξουσίας». Συνταγματολόγοι επεσήμαιναν, επίσης, ότι η απόφαση
εκδόθηκε από Τμήμα του ΣτΕ και όχι από την Ολομέλειά του, όπως θα έπρεπε να
γίνει για θέμα τέτοιας σημασίας. Ταυτόχρονα, οι καθηγητές άλλων μαθημάτων,
όπως των Αρχαίων Ελληνικών και των Καλλιτεχνικών, μιλούν με τη σειρά τους για
συρρίκνωση των μαθημάτων αυτών, ενώ το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο ψάχνει να βρει
από ποιο μάθημα θα «κόψει» την επιπλέον ώρα των Θρησκευτικών, επισημαίνοντας
ότι η μείωση των ωρών είχε γίνει, ώστε να εισέλθουν στο νέο ωρολόγιο πρόγραμμα
νέα μαθήματα, όπως η διδασκαλία ηλεκτρονικών υπολογιστών, νέων τεχνολογιών,
στοιχείων Δικαίου, κ.ά.

Ικανοποιημένοι, όμως, εμφανίζονται οι θεολόγοι και η Εκκλησία. Ο καθηγητής
Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κ. Βλάσιος Φειδάς τόνισε ότι το ΣτΕ δεν
παρενέβη στα αναλυτικά προγράμματα, αλλά ερμήνευσε ορθά τη βούληση του
Συνταγματικού νομοθέτη, ο οποίος ορίζει σαφώς ότι μεταξύ των σκοπών της
Παιδείας είναι και η ανάπτυξη της θρησκευτικής συνείδησης των Ελληνοπαίδων.
«Αυτό σημαίνει ότι το μάθημα πρέπει να διδάσκεται σε επαρκές επίπεδο
διδακτικής πληρότητας, κάτι που δεν μπορεί να γίνει με μία ώρα την εβδομάδα».
Μάλιστα, το θέμα της διδασκαλίας των Θρησκευτικών θα απασχολήσει τον Ιούνιο
και την Ιερά Σύνοδο.

Την ίδια στιγμή, στην υπόλοιπη Ευρώπη το μάθημα των Θρησκευτικών έχει
διαφορετική δομή και δίνει έμφαση κυρίως στα στοιχεία θρησκειολογίας.

Ο πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου κ. Θ. Εξαρχάκος χαρακτήρισε
«εξωφρενική» την απόφαση του ΣτΕ, επισημαίνοντας ότι θα είχε νόημα μόνο εάν τα
Θρησκευτικά «κόβονταν» εντελώς από τα Λύκεια. «Δεν μπορεί, όμως, το ΣτΕ να
καθορίζει πόσες ώρες θα κάνουν τα παιδιά μάθημα.

Να μας πει τώρα και από ποια από τα νέα μαθήματα θα φύγει η ώρα που θα
επιστρέψει στα Θρησκευτικά. Θεωρώ ότι, αν το ΣτΕ μπαίνει στο θέμα των ωρών
διδασκαλίας, τότε καταργεί όλα τα αρμόδια όργανα και τον υπουργό Παιδείας μαζί».

Την αντίθεσή του στην «πρωτόγνωρη και ακραία», όπως τη χαρακτήρισε, απόφαση
εξέφρασε και ο πρόεδρος της ΟΛΜΕ κ. Ν. Τσούλιας, ο οποίος επεσήμανε ότι η
ανάγκη διδασκαλίας νέων μαθημάτων επέβαλε τη μείωση των ωρών όχι μόνο στα
Θρησκευτικά, που, κατά τον κ. Τσούλια, θα έπρεπε να είναι προαιρετικό μάθημα,
αλλά και στα Καλλιτεχνικά, τα Αρχαία, τις κοινωνικές επιστήμες, ακόμα και στα
Μαθηματικά. «Δεν μπορεί σε ένα κοσμικό κράτος να συμβαίνουν αυτά. Να πει το
ΣτΕ τώρα και από πού θα βρεθεί η ώρα των Θρησκευτικών, εις βάρος ποίου
μαθήματος, ας μας ορίσουν και πώς θα διδάσκουμε». Εξάλλου, ο πρύτανης του
Παντείου κ. Αιμ. Μεταξόπουλος συμφώνησε ότι τα Θρησκευτικά θα έπρεπε να είναι
προαιρετικό μάθημα και τόνισε ότι το ΣτΕ «δεν έπρεπε να ανακατευτεί στα
αναλυτικά προγράμματα, αφού και το Σύνταγμα δεν αναφέρεται στην ποσότητα των
ωρών, αλλά αναφέρει ότι θα πρέπει να διδάσκεται η ορθόδοξη πίστη στους
Ελληνόπαιδες». Και ο αντιπρόεδρος της ΟΙΕΛΕ κ. Νικ. Κατσένης διερωτήθη: «Το
Σύνταγμα ορίζει επίσης ότι πρέπει να καλλιεργείται και το δημοκρατικό φρόνημα
των Ελληνοπαίδων. Επειδή περικόπτεται με το νέο πρόγραμμα και μία ώρα από την
Αγωγή του Πολίτη, κατά την ίδια λογική θα πρέπει να πούμε ότι καταλύεται η
δημοκρατική εκπαίδευση;».

Όμως, δεν είναι μόνο οι αντιδράσεις. Με χθεσινή ανακοίνωσή της, η Πανελλήνια
Ένωση Φιλολόγων κάνει λόγο για συρρίκνωση των ωρών διδασκαλίας των Αρχαίων
Ελληνικών, με αποτέλεσμα την υπονόμευση των ανθρωπιστικών γραμμάτων. Επίσης, η
Ένωση Καθηγητών Καλλιτεχνικών Μαθημάτων, εδώ και καιρό μιλά για εξαφάνιση των
Καλλιτεχνικών από τα Λύκεια. Η απόφαση του ΣτΕ, λοιπόν, ανοίγει τους «ασκούς
του Αιόλου» για ενδεχόμενες νέες προσφυγές και σε άλλα γνωστικά πεδία.

Ωστόσο, την απόφαση επικρότησαν οι θεολόγοι και η Εκκλησία. Ο Αρχιεπίσκοπος,
μάλιστα, είχε συζητήσει πρόσφατα το θέμα αυτό με τον κ. Αρσένη και ο διάλογος
συνεχίζεται. Χθες, ο Αρχιεπίσκοπος συζήτησε το θέμα με εκπροσώπους της Ένωσης
Θεολόγων, εν όψει και του 8ου Πανελλήνιου συνεδρίου της. Μάλιστα, ετέθη και το
ενδεχόμενο τής από κοινού κατάθεσης προτάσεων στον υπουργό Παιδείας για την
αύξηση των ωρών από δύο σε τρεις και για την επανεξέταση της ύλης των βιβλίων
Θρησκευτικών.

Ο πρόεδρος της Ένωσης Θεολόγων κ. Κων. Μουρατίδης χαρακτήρισε απαραίτητη την
αύξηση των ωρών, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι «καλά είναι τα τεχνολογικά
μαθήματα, αλλά πρέπει να παρέχεται και η ανθρωπιστική γνώση». Εξάλλου, ο
εκπρόσωπος του Αρχιεπισκόπου πατήρ Ιγνάτιος είπε ότι το θέμα θα συζητηθεί και
στην ερχόμενη Ιερά Σύνοδο, ενώ χαρακτήρισε ανυπόστατα ορισμένα πρόσφατα
δημοσιεύματα περί ανάμειξης του Αρχιεπισκόπου στη δικαστική απόφαση.

ΒΕΛΓΙΟ: Στην πρωτοβάθμια υποχρεωτική εκπαίδευση περιλαμβάνεται το
μάθημα των Θρησκευτικών (Θρησκειολογία) και της Ηθικής Δεοντολογίας. Ενώ στη
δευτεροβάθμια εκπαίδευση, η οποία χωρίζεται σε δύο βασικούς κλάδους και
περιλαμβάνει τρεις διετείς κύκλους, η διδασκαλία των Θρησκευτικών γίνεται
υποχρεωτικά και στους τρεις κύκλους.

ΔΑΝΙΑ: Και στις 9 τάξεις της πρωτοβάθμιας και κατώτερης βαθμίδας της
Μέσης Εκπαίδευσης υποχρεωτικό είναι το μάθημα των Θρησκευτικών
(Θρησκειολογία). Στην επόμενη φάση εκπαίδευσης, που είναι η μετα-υποχρεωτική
εκπαίδευση, τα Θρησκευτικά διδάσκονται ως μάθημα κορμού στην τρίτη τάξη.

ΓΕΡΜΑΝΙΑ: Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση που διαρκεί 4 έτη, το μάθημα των
Θρησκευτικών (Θρησκειολογία) διδάσκεται υποχρεωτικά, όπως και στην κατώτερη
δευτεροβάθμια εκπαίδευση, όπου η διάρκεια σπουδών είναι 6 έτη. Και στην
ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, που διαρκεί 3 χρόνια, το μάθημα των
Θρησκευτικών είναι υποχρεωτικό.

ΙΣΠΑΝΙΑ: Στην πρωτοβάθμια υποχρεωτική εκπαίδευση διδάσκεται το μάθημα
της Καθολικής Θρησκείας 105 ώρες και τα σχολεία είναι υποχρεωμένα να παρέχουν
την διδασκαλία τους, όμως η διδασκαλία είναι προαιρετική για τους μαθητές, οι
οποίοι, εάν δεν τη θέλουν, είναι υποχρεωμένοι να παρακολουθούν κάποια
εναλλακτική εκπαιδευτική δραστηριότητα. Το ίδιο ισχύει και για τη
δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

ΓΑΛΛΙΑ: Το μάθημα των Θρησκευτικών έπαψε να διδάσκεται από την εποχή
που τα δημόσια σχολεία της Γαλλίας έγιναν λαϊκά. Το μάθημα αυτό διδάσκεται
μονάχα σε σχολεία στον Άνω Ρήνο, στον Κάτω Ρήνο και την Moselle, όπου υπάρχει
ειδικό καθεστώς από την εποχή που εντάχθηκαν οι περιοχές αυτές στη Γαλλία το 1918.

ΙΡΛΑΝΔΙΑ: Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση διάρκειας 8 ετών διδάσκεται το
μάθημα των Θρησκευτικών. Στον επόμενο κύκλο, που είναι ο πρώτος κύκλος
μετα-υποχρεωτικής εκπαίδευσης, δεν περιλαμβάνεται το μάθημα των Θρησκευτικών,
όπως και στον δεύτερο κύκλο μετα-υποχρεωτικής εκπαίδευσης.

ΙΤΑΛΙΑ: Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση το μάθημα των Θρησκευτικών
διδάσκεται αλλά είναι προαιρετικό. Το ίδιο ισχύει και στον πρώτο κύκλο της
δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, όπως και στους επόμενους κύκλους σπουδών.

ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ: Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση το μάθημα των Θρησκευτικών
(Θρησκειολογία) διδάσκεται από το δεύτερο μισό του δεύτερου χρόνου σπουδών,
ενώ στον επόμενους κύκλους περιλαμβάνονται επίσης τα Θρησκευτικά στο αναλυτικό
πρόγραμμα σπουδών.

ΟΛΛΑΝΔΙΑ: Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, η οποία διαρκεί 8 χρόνια,
διδάσκεται το μάθημα των Πνευματικών και Θρησκευτικών Κινημάτων. Στην
δευτεροβάθμια εκπαίδευση, διάρκειας 4 ετών, το μάθημα των Θρησκευτικών
περιλαμβάνεται ως προαιρετικό.

ΑΥΣΤΡΙΑ: Τόσο στην πρωτοβάθμια όσο και στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση το
μάθημα των Θρησκευτικών (Θρησκειολογια) περιλαμβάνεται στα υποχρεωτικά
μαθήματα και διδάσκεται οκτώ ώρες την εβδομάδα. Ίδιες ώρες διδασκαλίας
αντιστοιχούν για το μάθημα αυτό και κατά τη διάρκεια του ακαδημαϊκού
δευτεροβάθμιου σχολείου κατώτερου επιπέδου.

ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ: Στους δύο πρώτους κύκλους της υποχρεωτικής εκπαίδευσης
υπάρχει στο αναλυτικό πρόγραμμα των υποχρεωτικών μαθημάτων το μάθημα της
Θρησκευτικής Αγωγής (του καθολικού ή αλλού δόγματος). Στον τρίτο κύκλο βασικής
εκπαίδευσης οι μαθητές μπορούν να επιλέξουν το μάθημα αυτό. Στη δευτεροβάθμια
εκπαίδευση επίσης περιλαμβάνεται ως υποχρεωτικό.

ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ: Στα σχολεία υποχρεωτικής εκπαίδευσης, στα οποία η φοίτηση
διαρκεί 9 χρόνια, το μάθημα των θρησκευτικών (Θρησκειολογία) είναι
υποχρεωτικό. Στην κατώτερη βαθμίδα σχολείων υποχρεωτικής εκπαίδευσης οι
ελάχιστες ώρες διδασκαλίας την εβδομάδα είναι 8. Ενώ στη ανώτερη βαθμίδα
υποχρεωτικής εκπαίδευσης το μάθημα είναι επίσης υποχρεωτικό και οι ελάχιστες
ώρες διδασκαλίας είναι τρεις ώρες την εβδομάδα.

Στην ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση η φοίτηση διαρκεί τρία χρόνια και
περιλαμβάνεται το μάθημα των Θρησκευτικών στα υποχρεωτικά μαθήματα.

ΣΟΥΗΔΙΑ: Στην υποχρεωτική πρωτοβάθμια και κατώτερη δευτεροβάθμια
εκπαίδευση το μάθημα των Θρησκευτικών είναι υποχρεωτικό. Στην μετα-υποχρεωτική
εκπαίδευση – ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση περιλαμβάνονται τα Θρησκευτικά
(Θρησκειολογία) ως μάθημα κορμού.

ΜΕΓΑΛΗ ΒΡΕΤΑΝΙΑ: Η διδασκαλία των Θρησκευτικών είναι περιορισμένη. Στην
δευτεροβάθμια εκπαίδευση, η θρησκευτική εκπαίδευση και η καθημερινή συλλογική
λατρεία είναι υποχρεωτική για όλους τους μαθητές ακόμα και για αυτούς που
έχουν περάσει την ηλικία της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, εκτός αν οι γονείς
έχουν αποφασίσει διαφορετικά. Η φύση της θρησκευτικής εκπαίδευσης πρέπει να
είναι ευρέως χριστιανική, αλλά όμως μπορεί ύστερα από αίτηση των γονέων, να
είναι στα πλαίσια συγκεκριμένου δόγματος ή διαφορετικής θρησκείας.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ Θρησκευτικά στα σχολεία ζητεί το Συμβούλιο της Επικρατείας,
προκαλώντας έναν ακόμη «πονοκέφαλο» στο υπουργείο Παιδείας. Γιατί, σχεδόν κάθε
σημαντική αλλαγή στον χώρο της Παιδείας, περνά τα τελευταία χρόνια από το
Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο. Με τη νέα απόφαση, το ΣτΕ για πρώτη φορά
αποφάνθηκε για την κατάρτιση του ωρολογίου προγράμματος διδασκαλίας στα
σχολεία, ανοίγοντας ενδεχομένως τον δρόμο και για άλλες αντίστοιχες αποφάσεις
στο μέλλον. Το ζήτημα των Θρησκευτικών, πάντως, έχει ξαναπασχολήσει το
δικαστήριο, το οποίο είχε δικαιώσει μαθητή από την Πάτρα που είχε αποβληθεί,
επειδή αρνήθηκε να παρακολουθεί τα Θρησκευτικά και να συμμετέχει στην πρωινή
προσευχή του σχολείου. Με την απόφαση είχε κριθεί ότι το μάθημα των
Θρησκευτικών είναι υποχρεωτικό μόνον για τους Χριστιανούς Ορθόδοξους και οι
υπόλοιποι μαθητές (άθεοι, ετερόθρησκοι ή αλλόθρησκοι) μπορούν να απέχουν χωρίς συνέπειες.

Εξάλλου, οι νομικοί εκπρόσωποι του υπουργείου Παιδείας σχεδόν κάθε εβδομάδα
υπερασπίζονται στο ΣτΕ αποφάσεις του υπουργείου που ζητείται να ακυρωθούν. Ο
κύριος όγκος των προσφυγών στρέφεται κατά του ΔΙΚΑΤΣΑ και της άρνησής του να
αναγνωρίσει πτυχία ξένων πανεπιστημίων. Και αυτή τη στιγμή εκκρεμεί η οριστική
απόφαση της Ολομελείας του ΣτΕ για την ισοτιμία ή όχι των κοινοτικών πτυχίων
που περνούν μέσα από τα επίμαχα κέντρα ελευθέρων σπουδών.

Σε δύο άλλα σημαντικά ζητήματα, πάντως, για τον χώρο της Παιδείας, το Ανώτατο
Δικαστήριο έστειλε θετική απάντηση στο υπουργείο: Πρώτον, για την εγγραφή των
παιδιών στην Α’ Δημοτικού, αφού θα έχουν συμπληρώσει τα 6 χρόνια τους και,
δεύτερον, για την κατοχύρωση βαθμολογίας από προηγούμενα έτη από τους
υποψηφίους των Πανελλαδικών Εξετάσεων.

Ο συνταγματολόγος κ. Δημήτρης Τσάτσος

«ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΩΝ ορίων της δικαστικής εξουσίας» θεωρεί ο συνταγματολόγος κ. Δημ.
Τσάτσος ότι αποτελεί η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας για τις ώρες των
θρησκευτικών και επισημαίνει ότι «η διαμόρφωση της θρησκευτικής εκπαίδευσης
είναι έργο της πολιτικής εξουσίας».

Η δήλωση του κ. Δ. Τσάτσου στα «ΝΕΑ», για το θέμα που ανέκυψε, έχει ως εξής:

«Η από 12η και 20ή Μαΐου 1998 απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας ακυρώνει
απόφαση του υπουργού Παιδείας με την οποία καθορίζεται το ωρολόγιο πρόγραμμα
των μαθημάτων των τάξεων Α’, Β’ και Γ’ του ενιαίου Λυκείου, στο μέτρο που για
το μάθημα των Θρησκευτικών προβλέπεται μόνο μία ώρα διδασκαλίας εβδομαδιαίως.

Η απόφαση θέτει κρίσιμα προβλήματα ερμηνείας του Συντάγματος. Είναι γι’ αυτό
ανάγκη να συζητηθεί υπεύθυνα στην επιστημονική μας κοινότητα, κι αυτό για τους
εξής, μεταξύ άλλων, λόγους.

1. Τίθεται, με την απόφαση αυτή, ξανά το θέμα εάν η έννοια της
“επικρατούσας” θρησκείας, κατά το άρθρο 3 παρ. 1 του Συντάγματος, μπορεί να
ερμηνεύεται κατά τρόπο που να εκτοπίζει ή να περιορίζει υπερμέτρως την
ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης κατά το άρθρο 13 του Συντάγματος το
οποίο διασφαλίζει και την ελευθερία και τον πλουραλισμό της θρησκευτικής
εκπαίδευσης. Κατά την άποψή μου το δίκαιο της εκπαίδευσης οφείλει και να
υπηρετεί την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης και να ερμηνεύεται, εκεί
που υπάρχουν αμφιβολίες, σύμφωνα με αυτή.

2. Η έννοια της “επικρατούσας” θρησκείας, όπως την αντιμετωπίζει η
πρόσφατη απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου μας, αποκτά το νόημα μιας “νόμω
επιβαλλόμενης θρησκείας”. Αυτό δεν λέγεται μεν ρητά στην απόφαση αλλά συνιστά
την προϋπόθεση της λογικής της. Μια τέτοια ερμηνεία οδηγεί σε αγεφύρωτο χάσμα
με την αρχή της ελευθερίας της θρησκευτικής συνείδησης και καταντά, φοβούμαι,
έτσι ερμηνευόμενη, να γίνεται περίπου κάτι σαν στοιχείο του πολιτεύματος.
Επισημαίνω τους μεγάλους κινδύνους που προκύπτουν από μια τέτοια εκδοχή.

3. Αναμφίβολα η πολιτεία, κατά το άρθρο 16 παρ. 2 του Συντάγματος,
είναι υποχρεωμένη να προσφέρει θρησκευτική εκπαίδευση. Αυτό σωστά το
επισημαίνει η απόφαση. Όπως όμως παρατηρεί και ο καθηγητής Κ. Χρυσόγονος
(“Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα”, εκδ. Σάκκουλα, 1998, σ. 226-227) “… Το
άρθρο 16 παρ. 2 αρκείται σε μια γενική στοχοθεσία, αφήνοντας τον καθορισμό των
μέσων στον κοινό νομοθέτη. Η δέσμευση του τελευταίου εξαντλείται στην καταρχήν
πρόβλεψη της διδασκαλίας του μαθήματος των Θρησκευτικών, όχι όμως αναγκαστικά
σε όλες τις τάξεις, ούτε για προκαθορισμένο αριθμό ωρών ή με συγκεκριμένο περιεχόμενο…”.

4. Η διαμόρφωση της θρησκευτικής εκπαίδευσης είναι έργο της πολιτικής
εξουσίας. Το Ανώτατο Δικαστήριο με την απόφασή του αυτή όμως υποδεικνύει στην
πολιτεία πώς πρέπει να οργανώνεται η θρησκευτική εκπαίδευση. Η κρίση αυτή
συνιστά υπέρβαση των ορίων της δικαστικής λειτουργίας και προσθέτω ότι κατά το
μέτρο αυτό συνιστά περιορισμό της πολιτικής εξουσίας και συνακόλουθα και της
δημοκρατικής αρχής. Η δικαστική αυτή κρίση επιχειρεί να δογματοποιήσει και
επομένως να διαιωνίσει ένα κριτήριο που θα έπρεπε να είναι ευαίσθητο προς τις
ιστορικές και κοινωνικές εξελίξεις τις οποίες μόνο η πολιτική εξουσία
νομιμοποιείται να εκφράζει».