Σαφάρι επιστημόνων για το «χρυσάφι» του Τρίτου Κόσμου

Το ολοένα και αυξανόμενο ενδιαφέρον των εταιρειών φαρμακευτικών και αγροτικών
προϊόντων για τα γονίδια φυσικών προϊόντων προκαλεί πολλά προβλήματα και
συγκρούσεις με τις χώρες του Τρίτου Κόσμου, εκεί δηλαδή που συναντάται η
μεγαλύτερη ποικιλία φυσικών οργανισμών στον κόσμο. Το θέμα αυτό αναλύει
λεπτομερώς το βρετανικό επιστημονικό περιοδικό «Nature».

ΠΟΛΛΟΙ ειδικοί το θεωρούν ειρωνεία της τύχης. Είναι πάντως μία πραγματικότητα
που προσπαθούν να εκμεταλλευθούν οι τριτοκοσμικές χώρες: οι βιολογικές πηγές
του κόσμου κατανέμονται αντιστρόφως ανάλογα με τον υλικό του πλούτο. Στο
Ηνωμένο Βασίλειο υπάρχουν περίπου 1.800 διαφορετικά είδη φυτών ­ όπως και σε
όλες τις χώρες αυτού του μεγέθους και γεωγραφικού πλάτους. Στο Περού όμως
υπάρχουν 18.000.

Στην αρχή της δεκαετίας, τα οικονομικά ασθενέστερα κράτη των τροπικών άρχισαν
να περιμένουν κάποια κέρδη από τον βιολογικό τους πλούτο.

Το 1991, η εταιρεία κατασκευής φαρμάκων Merck υπέγραψε μία πρωτοποριακή
συμφωνία ύψους ενός εκατομμυρίου δολαρίων με την κυβέρνηση της Κόστα Ρίκα για
την εκμετάλλευση των εθνικών πάρκων του μικροσκοπικού κράτους στην Κεντρική Αμερική.

Άλλες φαρμακευτικές εταιρείες, βλέποντας την επιτυχία του αντικαρκινικού
φαρμάκου Ταξόλ, που παρασκευάζεται από ένα δέντρο στις χώρες του Ειρηνικού,
θέλησαν να ακολουθήσουν. Στο Συνέδριο της Γης στο Ρίο Ντε Τζανέιρο, το 1992,
140 έθνη υπέγραψαν την Συμφωνία για την Βιολογική Ποικιλία, στην οποία
αναφέρεται πως τα κράτη είναι αυτά που διατηρούν δικαιώματα ιδιοκτησίας για τα
γηγενή είδη.

Οι αναπτυσσόμενες χώρες άρχισαν τότε να προετοιμάζονται για το κυνήγι του
χρυσού στο έδαφός τους και την κάθοδο των μυρίων… επιστημόνων από την
Αμερική και την Ευρώπη.

Το θέμα απασχόλησε εκτενώς τους υπουργούς περιβάλλοντος των χωρών αυτών, οι
οποίοι έδωσαν δημόσια υποσχέσεις για τις σκληρές διαπραγματεύσεις που ήταν
έτοιμοι να κάνουν, ώστε να διασφαλίσουν τα συμφέροντά τους αλλά και να
προσελκύσουν τους κυνηγούς-επιστήμονες.

Μέχρι τώρα όμως, ο κατακλυσμός του Τρίτου Κόσμου από τους ειδικούς, που θα
έψαχναν για βιολογικά κοιτάσματα, δεν έχει αρχίσει. Παρά τον θόρυβο γύρω από
το θέμα και τις αυξημένες προσδοκίες, οι 25 ειδικοί που ρωτήθηκαν από το
«Nature» για το αφιέρωμα, η έρευνα για νέες ουσίες από φυτά, που μπορεί να
χρησιμοποιηθούν στην φαρμακευτική βιομηχανία, δεν είναι συστηματικότερη σήμερα
απ’ ό,τι πριν από 10 χρόνια. Πολλοί, βέβαια, προβλέπουν πως το ενδιαφέρον θα
αυξηθεί σύντομα, ιδίως στον χώρο της έρευνας νέων γονιδίων.

Ένας από τους βασικούς λόγους είναι και το γεγονός ότι οι φαρμακευτικές
εταιρείες προτιμούν την επιστήμη της χημείας και όχι τα φυσικά προϊόντα, ως
πηγή για τα βιολογικά ενεργά μόρια, τα οποία δοκιμάζουν σε νέα φάρμακα.

Παρ’ όλο που η πλειοψηφία των φαρμάκων, τα οποία βρίσκονται σήμερα στα
φαρμακεία, προέρχονται από φυσικά προϊόντα, τα ερευνητικά τμήματα των μεγάλων
εταιρειών βλέπουν την συστηματική δοκιμή των συνθετικών μορίων ως την
περισσότερο υποσχόμενη κατεύθυνση για τις θεραπείες του αύριο.

Η διατήρηση της ποικιλίας των ειδών, όμως, μπορεί να βοηθήσει στη χρήση των
φυσικών προϊόντων για άλλους σκοπούς, εκτός των νέων φαρμάκων. Καλύτερα
συμπληρώματα τροφών και η δημιουργία γενετικά μεταλλαγμένων καλλιεργειών
χρησιμοποιώντας γονίδια από εξωτικά είδη, είναι δύο μόνο από τα παραδείγματα
της βιομηχανίας δισεκατομμυρίων δολαρίων, που θα μπορούσε να στηθεί γύρω από
την καλύτερη κατανόηση των φυτών, ζώων και μικροοργανισμών του κόσμου.

Επιστημονικό σαφάρι. Χημικοί και βιολόγοι συλλέγουν δείγματα χιλιάδων φυτών στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, για να τα επεξεργασθούν στα εργαστήρια

ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ η έρευνα για νέες ουσίες επικεντρώθηκε στη συλλογή και αναγνώριση
φυσικών ουσιών, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τον οργανισμό ως προστασία
από αρρώστιες. Στο μέλλον, όμως, η έμφαση θα δοθεί στη συλλογή γενετικών
πληροφοριών από εξωτικά είδη για πιθανή εφαρμογή τους τόσο στη γενετική
μηχανική καλλιεργειών όσο και σε νέα φάρμακα. Αλλά και οι δύο αυτοί τομείς
βρίσκονται ακόμα σε αρχικά στάδια ανάπτυξης και κανείς δεν θέλει να επενδύσει
μεγάλα ποσά στη συλλογή και έρευνα άγριων γονιδίων, τα οποία δεν ξέρουν ακόμα
πώς να χρησιμοποιήσουν.

Έτσι, οποιαδήποτε κίνηση σε αυτό το μέτωπο θα πάρει δεκαετίες μάλλον, παρά
μερικά χρόνια, για να εκδηλωθεί ­ διαψεύδοντας τις προσδοκίες των
αναπτυσσόμενων χωρών. «Τα αναπτυσσόμενα κράτη περιμένουν πάρα πολλά», λέει ο
Στίβεν Μπλάκμορ από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου, που υποστηρίζει
πως η υποτιθέμενη αξία της βιοποικιλότητας για την ανάπτυξη νέων φαρμάκων είχε
«υπερτονιστεί» από τους οικολόγους.

Οι επιστήμονες που συλλέγουν και εξετάζουν τα βιολογικά δείγματα υποστηρίζουν
πως η δουλειά τους είναι πολύ δυσκολότερη από ό,τι νομίζει ο περισσότερος
κόσμος. Και ότι τα κονδύλια που έχουν στη διάθεσή τους δεν είναι αρκετά. «Από
τη δική μας πλευρά ο χώρος μας κινείται πολύ πιο αργά από ό,τι περιμέναμε»,
λέει ο Ρόμπερτ Μάγκιλ, υπεύθυνος ερευνών του Βοτανικού Κήπου του Μιζούρι, ένα
από τα μεγαλύτερα κέντρα βοτανολογικών ερευνών στον κόσμο.

Πριν από 30 χρόνια το Εθνικό Αμερικανικό Ινστιτούτο Καρκίνου (NCI) θα δοκίμαζε
ένα καινούργιο πειραματικό εμβόλιο πάνω σε ποντίκια, που είχαν καρκίνο,
παρακολουθώντας το αποτέλεσμα ­ μία εξαιρετικά χρονοβόρα και ακριβή
διαδικασία. Τώρα, όμως, δοκιμάζεται στα εργαστήρια σε υγιή και καρκινογόνα
ανθρώπινα κύτταρα.

Ο Ντέιβιντ Νιούμαν είναι χημικός στο τμήμα φυσικών προϊόντων και εργάζεται στο
πρόγραμμα ανάπτυξης νέων φαρμάκων στο NCI. Τα τελευταία 12 χρόνια έχει
συλλέξει περίπου 70.000 δείγματα φυτών και μικροβίων. Όπως λέει, οι
φαρμακευτικές εταιρείες διστάζουν να επιδοθούν στο «σπορ» της αναζήτησης
βιολογικών πόρων για νέα προϊόντα τους, καθώς δεν είναι σίγουρες για το
αποτέλεσμα, παρ’ ότι «οι πιθανότητες να μη βρουν κάτι χρήσιμο είναι εξαιρετικά μικρές».

Απλώς, για να βρεθεί κάτι χρήσιμο, πρέπει να εξεταστούν χιλιάδες περιπτώσεις.
Σύμφωνα με τους νόμους της στατιστικής, ένα δείγμα στα 10.000 θα αποδειχτεί
ελπιδοφόρο για αυτό που ενδιαφέρει τους ερευνητές. Από αυτά, ένα στα 10
δείγματα θα δοκιμαστεί στα εργαστήρια και έπειτα μόνο ένα δείγμα στα 10 θα
προωθηθεί στην αγορά. Με άλλα λόγια χρειάζεται να συλλεχθούν 250.000 δείγματα
για να βρεθεί ένα που θα παράγει κάποιο εμπορεύσιμο φάρμακο, ενώ πολλά άλλα
δείγματα μπορεί να βοηθήσουν στη βελτίωση υπαρχόντων φαρμάκων με τη βοήθεια
της συνδυαστικής χημείας.

Για να δοκιμαστεί επαρκώς ένα δείγμα στο εργαστήριο, πρέπει να συλλεχθεί
τουλάχιστον ένα κιλό της ουσίας. Η διαδικασία της συλλογής, μεταφοράς και
αποθήκευσης κοστίζει περίπου 500 δολάρια για κάθε δείγμα. Όσο για τον χρόνο
που απαιτείται από την ημέρα της συλλογής ώς τη διάθεση στο εμπόριο,
κυμαίνεται από οκτώ ώς 15 χρόνια.

Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ τάση στη βιομηχανία φαρμάκων για την παραγωγή νέων προϊόντων είναι
η χρήση μορίων που παράγονται στο εργαστήριο, με τη βοήθεια νέων τεχνικών της
επιστήμης της συνδυαστικής χημείας.

Χάρη σ’ αυτές τις μεθόδους, οι επιστήμονες μπορούν να δημιουργήσουν χιλιάδες
παραλλαγές του ίδιου μόριου, που μπορούν να δοκιμαστούν άμεσα με ενθαρρυντικά
αποτελέσματα, ικανοποιώντας έτσι την ατέλειωτη δίψα των εταιρειών για ένα νέο μπεστ-σέλερ.

Υπάρχει μία μεγάλη μερίδα επιστημόνων, από αυτούς που απασχολούνται σε τέτοιου
είδους εργαστήρια, οι οποίοι πρεσβεύουν πως η χρησιμότητα της βιοποικιλότητας,
ως πηγής νέων φαρμάκων, είναι μηδαμινή. Αυτοί προτιμούν σαφώς την
βιοτεχνολογία και την συνθετική αναπαραγωγή γονιδίων. Άλλοι, πάλι,
υποστηρίζουν πως η μελέτη φυσικών οργανισμών συμβάλλει στην επιστημονική
γνώση, κυρίως δείχνοντας την εξέλιξη της φύσης. Χωρίς να συμφωνούν, όμως, πως
ερευνώντας τα τροπικά δάση μπορεί να βρεθούν νέα φάρμακα. Κάτι που βλέπουν
μάλλον ως μία ρομαντική ιδέα.

Οι περισσότεροι, πάντως, πιστεύουν πως ο συνδυασμός φυσικών και συνθετικών
προϊόντων θα οδηγήσει στην ανάπτυξη μελλοντικών φαρμάκων. «Και οι δύο δρόμοι
έχουν πλούσιο μέλλον», λέει στο «Nature» ο Ρόμπερτ Χορς, υπεύθυνος σε ένα από
τα εργαστήρια της Μονσάντο, στο Γουισκόνσιν. Οι δυνατότητες σύνθεσης πρωτεϊνών
αυξάνονται συνεχώς, «αλλά ακόμα ούτε στο όνειρό μας δεν έχουμε καταφέρει όλους
τους πιθανούς συνδυασμούς. Είναι κάτι, που η φύση προσπαθεί να πετύχει εδώ και
δύο δισεκατομμύρια χρόνια».

Από την άλλη μεριά, οι ειδικοί παραδέχονται τις περιορισμένες γνώσεις και
ικανότητές τους σε σύγκριση με τη φύση. Ο Έρικ Φίσερ, επικεφαλής στο τμήμα
επιστήμης, τεχνολογίας και ιατρικής της ερευνητικής επιτροπής του Κογκρέσου,
λέει ότι οι γνώσεις μας γύρω από την βιολογία είναι ιδιαίτερα ανεπαρκείς, ώστε
να επιτρέψουν στους επιστήμονες την σύνθεση όλων των μορίων που παράγονται στη
φύση. «Ερευνώντας την φύση μπορούμε να μάθουμε πράγματα, που ούτε καν
φανταζόμασταν ότι υπήρχαν».

Παρ’ όλα αυτά, προς το παρόν, οι μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες δεν
πείθονται, για να επενδύσουν μεγάλα ποσά στην αναζήτηση φυσικών ουσιών. Για να
τις «σπρώξουν» προς αυτή την κατεύθυνση, οι επιστήμονες ακολουθούν μία πιο
επιλεκτική διαδικασία συλλογής δειγμάτων φυτών και μικροβίων, ενώ μελετούν
επίσης την χρήση των φυσικών προϊόντων από τους ντόπιους στις περιοχές αυτές.

Ο Πίτερ Ρέιβεν, διευθυντής του Βοτανικού Κήπου στο Μιζούρι, υποστηρίζει και
τις δύο τακτικές. «Το πιο χρήσιμα φάρμακα προέρχονται από μόρια, τα οποία οι
άνθρωποι ήδη χρησιμοποιούσαν. Χιλιάδες είδη έχουν καταγραφεί στην Κίνα και την
Ινδία. Μπορεί, προς το παρόν, οι μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες να μην τους
δίνουν πολλή σημασία ­ αλλά στο μέλλον θα αναγκαστούν να το κάνουν».

Μία ακόμη κατεύθυνση πολλά υποσχόμενη είναι η μελέτη λιγότερο γνωστών μορφών
ζωής, όπως τα έντομα και τα μικρόβια. Ένα παράδειγμα είναι η αναζήτηση από
τους Αμερικανούς μικρο-οργανισμών ανθεκτικών στη ζέστη, που κατοικούν μέσα
στις θερμές πηγές του Γέλοουστοουν, παρά τις αντιρρήσεις περιβαλλοντικών
οργανώσεων, που δυσκολεύουν το πρόγραμμα