Ρέα Γαλανάκη Η γυναίκα που ντύθηκε άνδρας

«Όταν άρχισα να γράφω το “Ελένη ή ο Κανένας”/ Εκδόσεις Άγρα, μου άρεσε που είχα αρχίσει να γερνώ. Αυτό το βιβλίο χρειαζόταν μια εμπειρία ηλικίας. Μια τόσο περίπλοκη ιστορία δεν θα έπρεπε να τη θίξω νεώτερη», λέει σήμερα η Ρέα Γαλανάκη (φωτογραφία της Γιοχάνα Βέμπερ)

Τα βιβλία της δεν γίνονται αμέσως μπεστ σέλερ, όμως, αναγνώστες και
κριτικοί τη θεωρούν ξεχωριστή μαστόρισσα του λόγου. Στην τηλεόραση δεν έχει
μιλήσει για τη δουλειά της παρά μόνο μία φορά πριν από εννέα χρόνια, όμως, τα
ξένα Πανεπιστήμια την καλούν συχνά για διαλέξεις. Το πρώτο της μυθιστόρημα, «Ο
βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά», προκάλεσε σφοδρή αλληλογραφία στους «Τάιμς» όταν
μία Τουρκάλα κριτικός τού προσέδωσε εθνικιστικά κίνητρα. Όμως, ο Τούρκος
συγγραφέας Ορχάν Παμούκ έγινε από τους καλύτερους συνομιλητές της. Η Ρέα
Γαλανάκη είναι μια ανήσυχη γυναίκα αφιερωμένη στο γράψιμο αλλά και
συμφιλιωμένη με την καθημερινότητα στην Πάτρα, όπου ζει με τον άνδρα και την
κόρη της. Πενήντα χρόνων σήμερα, έχει έτοιμο το τρίτο μυθιστόρημά της, στο
οποίο πρωταγωνιστεί πάλι ένα ξεχασμένο πρόσωπο του προηγούμενου αιώνα σε
διάλογο με την εποχή μας. Γιατί μέσα από το χθες, η Ρέα Γαλανάκη καταθέτει τον

προβληματισμό της

για το σήμερα.

«ΟΣΟ ΠΕΡΝΟΥΝ τα χρόνια τόσο πιο βαθιά βυθίζομαι στη συγγραφή. Δεν μπορώ
να ζήσω χωρίς να γράφω και δεν λέω υπερβολές. Αδυνατώ μάλιστα να σκεφτώ ότι
μπορώ να κάνω κάποια άλλη δουλειά, με την έννοια της αμειβόμενης εργασίας. Αν
δεν στηριζόμουν στον άνδρα μου, δεν θα τα έβγαζα πέρα».

Η Ρέα Γαλανάκη σε κοιτάει στα μάτια όταν σου τα λέει αυτά. Κάθεται μπροστά σε
μια μπαλκονόπορτα που βλέπει τον Πατραϊκό μέσα από έναν άγριο κήπο, τυλιγμένο
στα λουλούδια. Το πάτωμα είναι πλακόστρωτο, οι τοίχοι γεμάτοι βιβλία, το τζάκι
σβηστό και σε μια γωνιά είναι το γραφειάκι της με έναν φορητό κομπιούτερ, «που
τον χρησιμοποιώ σαν γραφομηχανή». Εδώ είναι τα δικά της «λημέρια»: Δίπλα, αλλά
όχι μέσα, στο φιλόξενο δίπατο σπίτι της, στο Κάτω Καστρίτσι, έξω από την
Πάτρα. Εδώ ζει τα τελευταία είκοσι χρόνια και εδώ παλεύει τα πρωινά με τους
ήρωές της. Όλοι τους ταγμένοι σε έναν σκοπό, όλοι τους ευαίσθητοι και
παθιασμένοι, όλοι τους ξεχωριστοί, γοητευτικοί και στο τέλος ηττημένοι. Όταν
τους αποχαιρετά, επιστρέφει στη μαγειρική της, στα μητρικά καθήκοντα, στον
άνδρα της ­ τον καθηγητή Φυσιολογίας στο Τμήμα Ιατρικής του Πανεπιστημίου της
Πάτρας, Ηλία Κούβελα. Ήταν 30 χρόνων με μόνο μια ποιητική συλλογή στο
ενεργητικό της («Πλην εύχαρις», 1975) όταν του είπε «από ‘δω και πέρα, μόνο θα
γράφω». Ακολούθησαν τέσσερα βιβλία με ποιήματα και διηγήματα («Τα ορυκτά»
1979, «Το κέικ» 1980, «Πού ζει ο λύκος;» 1982, «Ομόκεντρα διηγήματα» 1986)
μέχρι τον «Βίο του Ισμαήλ Φερίκ Πασά» (1989), το πρώτο της μυθιστόρημα. Ήταν
42 χρόνων τότε και μόλις άρχιζε να έχει χαρτζιλίκι από τη δουλειά της. Σήμερα,
που ο «Ισμαήλ Φερίκ Πασάς» έχει φθάσει τα 25.000 αντίτυπα και το «Θα υπογράφω
Λουί» (1993) ­ το δεύτερο μυθιστόρημά της ­ τα 15.000 αντίτυπα, είναι πια σε
θέση να πει: «Θα μπορούσα να ζήσω από τη δουλειά μου μόνο αν ήμουν μόνη, σε
ένα μικρό σπίτι, με πολύ περιορισμένες απαιτήσεις. Όχι εδώ, με άνδρα και παιδί».

ΣΤΗΡΙΓΜΑ

Ο Ηλίας Κούβελας παραμένει το στήριγμά της, αλλά και ο πρώτος αναγνώστης των
βιβλίων της. Μόνο το καινούργιο, το τρίτο μυθιστόρημά της που θα κυκλοφορήσει
σε δύο εβδομάδες από τον εδώ και 16 χρόνια εκδότη της, την ΑΓΡΑ, δεν έχει
διαβάσει. «Είναι ένα βιβλίο που χρειαζόταν την εμπειρία της ηλικίας», λέει η ίδια.

Για πρώτη φορά, ύστερα από 12 χρόνια («Η ιστορία της Όλγας»), η Ρέα Γαλανάκη
διάλεξε ως ηρωίδα της μια γυναίκα. Αλλά τι γυναίκα! Την πρώτη Ελληνίδα
σπουδαγμένη ζωγράφο. Την Ελένη Αλταμούρα (1821-1900), κόρη ενός αρβανίτη
καπετάνιου των Σπετσών, που έφυγε στην Ιταλία, ντύθηκε άνδρας για να σπουδάσει
στα εργαστήρια με τα γυμνά μοντέλα, ερωτεύτηκε έναν καρμπονάρο ζωγράφο, έκανε
δύο εξώγαμα παιδιά μαζί του, τα νομιμοποίησε με έναν γάμο σφραγίδα κι όταν
εκείνος γρήγορα την εγκατέλειψε, επέστρεψε 35άρα στην Αθήνα, δούλεψε κοντά
στους σπουδαιότερους αρχιτέκτονες και ζωγράφους, ανέθρεψε μόνη τα δύο παιδιά
της ­ ο Ιωάννης ήταν ο κατοπινός διάσημος θαλασσογράφος ­ τα είδε να πεθαίνουν
στα 20-26 τους από φυματίωση και αποσύρθηκε στις Σπέτσες. Εκεί έζησε 25 χρόνια
έγκλειστη, μόνη, φτωχή, θρέφοντας τις φήμες που την ήθελαν μάγισσα, να
συνομιλεί με φαντάσματα.

Μετά τον «Ισμαήλ Φερίκ Πασά», έναν στρατηλάτη ανάμεσα σε δύο κουλτούρες, την
ορθόδοξη και τη μουσουλμανική, μετά τον «Λουί» ­ Ανδρέα Ρηγόπουλο, έναν ρήτορα
και πολιτικό που διχάζεται ανάμεσα στην επανάσταση και τον έρωτα, έρχεται μία
καλλιτέχνις αντιμέτωπη με τις προσωπικές επιλογές της που θέτει το ερώτημα
κατά πόσο η σύγχρονη γυναίκα μπορεί να αντέξει την επανάστασή της. Ο τίτλος
του βιβλίου είναι χαρακτηριστικός: «Ελένη ή ο Κανένας», όπου «Κανένας» είναι
το φάντασμα της Ελένης που ντύνεται άνδρας, αλλά και η Ελένη που καταδικάζεται
στη λήθη».

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ

«Δεν έπρεπε να θίξω μια τόσο περίπλοκη ιστορία όταν ήμουν νεώτερη. Μου άρεσε
που είχα αρχίσει να γερνώ. Και αισθάνθηκα σαν να υπήρχε συσσώρευση πραγμάτων
μέσα μου που άρχισαν να αντλούνται καθώς έγραφα», λέει σήμερα η Ρέα Γαλανάκη.
Και ενώ παραδέχεται πως το γεγονός ότι εμπνέεται από υπαρκτά πρόσωπα την
περιορίζει ­ καθώς δεν θέλει να προδώσει τα ιστορικά δεδομένα ­ επιμένει σε
χαρακτήρες που ζουν σε άλλες εποχές.

«Με ενδιαφέρει ότι υπάρχει ένα στοιχείο λήθης. Ότι είναι φυσιογνωμίες που
έχουν προκαλέσει την εποχή τους και αυτή η πρόκληση έχει ξεχαστεί. Μου δίνεται
έτσι η δυνατότητα να μιλήσω για το τι μένει και τι δεν μένει από το ανθρώπινο
πέρασμα. Σαν να έχω ένα τέλος, το οποίο θέτω υπό κρίσιν κάθε φορά. Το
μυθιστόρημα έτσι αποκτά μια διαχρονικότητα και ένα βάθος ιδεών. Επιπλέον, με
την έρευνα που κάνω, μορφώνομαι. Και με γοητεύει ο κύκλος των γνώσεων που
εισπράττω μέχρι να “βγει” ένα βιβλίο».

Παρ’ ότι ορισμένοι την κατηγορούν πως κάνει ιστορία και όχι λογοτεχνία, εκείνη
τονίζει ότι τα βιβλία της ούτε ιστορικά μυθιστορήματα είναι ούτε
μυθιστορηματικές βιογραφίες. Γιατί λείπει το ηθικοπλαστικό στοιχείο που είναι
συνδεδεμένο με αυτά τα είδη. Αλλά και γιατί οι καταστάσεις που περιγράφει, οι
συγκρούσεις και ο λόγος των (υπαρκτών) ηρώων της είναι δικό της δημιούργημα.
Με στόχο τον διάλογο ανάμεσα σε διαφορετικές εποχές και νοοτροπίες, τον
προβληματισμό γύρω από κάποιες ιδέες, όπως π.χ. της «ταυτότητας».

Μία φορά θύμωσε πρόπερσι και απάντησε στο λογοτεχνικό ένθετο των «Τάιμς», που
επί τρεις εβδομάδες δεχόταν επιστολές, Άγγλων κυρίως. Αφορμή, η ματιά της πάνω
στις χριστιανικές – οθωμανικές σχέσεις, που ερμηνεύτηκε ως εθνικιστική από μια
Τουρκάλα κριτικό, του «Ισμαήλ Φερίκ Πασά». Ενός βιβλίου που μόλις κυκλοφόρησε
στα βουλγαρικά και σε λίγο κυκλοφορεί στα τουρκικά.

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ

«Αν εκτιμώ τον κριτικό, ακούω την άποψή του», τονίζει. «Αλλιώς δεν με αγγίζει,
γιατί μιλάμε άλλη γλώσσα. Όμως, τη γνώμη μου τη λέω». Είναι λοιπόν αλήθεια ότι
η Ρέα Γαλανάκη έχει ισχυρή λογοτεχνική άποψη, δική της, όπως είναι αλήθεια και
ότι τηρεί μια στάση ταπεινή απέναντι στη λογοτεχνία. Ούτε καλάμι έχει
καβαλήσει ούτε αέρα έχουν πάρει τα μυαλά της ούτε ύφος έχει αποκτήσει ούτε «το
παίζει» ξεχωριστός άνθρωπος.

«Δεν θα άντεχα να μην είμαι, έστω και εν μέρει, συμφιλιωμένη με την καθημερινή
ζωή», λέει. «Η σταθερότητα, η επανάληψη και ο χειρωνακτικός χαρακτήρας κάποιων
ασήμαντων καθημερινών λειτουργιών (να μαγειρεύει κανείς, να πηγαίνει το παιδί
του στα αγγλικά κ.ο.κ.) θεωρώ ότι είναι πολύτιμο. Γιατί εθίζουν τον
καλλιτέχνη, τον διανοούμενο, σε μία πειθαρχία και σε μια ταπεινή στάση
υπενθυμίζοντάς του την ομοιότητά του με τους άλλους ανθρώπους. Επιπλέον η
καθημερινή ζωή είναι μια συναισθηματική πηγή, αναγκαία για την κατανόηση
πολλών καταστάσεων. Και ενώ φαίνεται ότι υπάρχει ένας χαμένος χρόνος για τις
γυναίκες, στην ουσία δεν είναι. Αρκεί η γυναίκα να τα εξισορροπεί όλα αυτά,
κάνοντας εκείνο που θέλει στη δουλειά της».

Με τον άνδρα της τον καθηγητή Ηλία Κούβελα και την κόρη της Κυβέλη στον κήπο του σπιτιού τους, έξω από την Πάτρα (φωτ. Γιοχάνα Βέμπερ)

ΣΤΟΝ ΝΙΚΟ Γιανναδάκη, τον πρόωρα χαμένο διευθυντή της Βικελαίας Βιβλιοθήκης
Κρήτης, είναι αφιερωμένο το καινούργιο, ένατο, βιβλίο τής Ρέας Γαλανάκη. Ήταν
ο πρώτος άνδρας της ζωής της, στον οποίο χρωστά την πολιτικοποίησή της, ενώ ο
τωρινός, ο Ηλίας Κούβελας είναι εκείνος στον οποίο χρωστά την αφιέρωσή της στο γράψιμο.

Κόρη γιατρών ­ ο πατέρας της ήταν ωτορινολαρυγγολόγος σπουδαγμένος στη Γαλλία
και η μητέρα της είναι μικροβιολόγος, σπουδαγμένη στη Βιέννη ­ η Ρέα Γαλανάκη
γεννήθηκε και έζησε στο Ηράκλειο μέχρι τα 18 της. Τότε ήταν που μπήκε στη
Φιλοσοφική Αθηνών, για να σπουδάσει Ιστορία και Αρχαιολογία, τότε ήταν και που
κλέφτηκε με τον Ν.Χ. Γιανναδάκη. Όμως, η εποχή δεν τους ευνόησε. Παντρεύονται
το 1967 και εκείνη είναι μόλις 21 χρόνων όταν τον περνούν από την πρώτη δίκη.
Ο βασιλικός επίτροπος ζητεί θάνατο ή ισόβια, το Στρατοδικείο αποφασίζει 22
χρόνια κάθειρξη και τελικά εκείνος μένει πεντέμισι χρόνια στη φυλακή. «Η σχέση
μας διεκόπη βίαια, αλλά κρατήσαμε μέχρι το τέλος μια καλή φιλία», λέει σήμερα
η Ρέα Γαλανάκη. Εκείνη σπουδάζει, γράφει τα πρώτα της ποιήματα, περνάει δύο
φορές από την Μπουμπουλίνας, «όπου όμως δεν με βασάνισαν», κάνει διάφορες
δουλειές, γιατί λόγω φρονημάτων δεν μπορεί να διοριστεί. Το 1975, αφού εκείνος
βγαίνει από τη φυλακή, χωρίζουν.

ΣΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ

«Μέσα από τον Νίκο, λέει, έγινα αριστερή στην τελευταία τάξη του Γυμνασίου
(σ.σ.: ο πατέρας της ήταν στέλεχος των Φιλελευθέρων). Μπήκα στη Νεολαία
Λαμπράκη λίγους μήνες πριν από τη Δικτατορία, μετά το ’74 οργανώθηκα στο
εσωτερικό αλλά δεν έμεινα πολύ. Δεν είμαι από τους ανθρώπους που μπορούν να
δουλέψουν σε ένα κόμμα. Έκτοτε θεωρώ ότι είμαι ανεξάρτητη αριστερή. Η
στράτευση είναι πια αδιανόητη για μένα, όπως έχει διαμορφωθεί η ζωή μου. Διότι
έχω αποκτήσει μια ταυτότητα μέσα από το γράψιμο που απαιτεί πολλή εργασία,
χρόνο, πειθαρχία και συγκέντρωση. Και είναι πολύ σημαντική για μένα πια».

Το 1979, παντρεύεται τον Ηλία Κούβελα και εγκαθίσταται μαζί του στην Πάτρα.
Τότε είναι που αποφασίζει να μην κάνει καμιά άλλη δουλειά πέρα από το να
γράφει. «Ήταν μια απόφαση που υποστήριξε ο Ηλίας με κάθε τρόπο. Γιατί ακόμα
και σήμερα, για να γίνει μια γυναίκα κάτι χρειάζεται συχνά την υποστήριξη ενός
άνδρα. Αλλιώς, μόνη της, μπαίνει σε πολύ μεγάλα διλήμματα και ανασφάλειες για
το τι θέλει να κάνει».

Μερικά χρόνια αργότερα, αποκτούν ένα κοριτσάκι, την Κυβέλη, που είναι σήμερα
σχεδόν δεκατριών χρόνων, γλυκιά, γελαστή, κοινωνική και… αναλαμβάνει, όποτε
χρειαστεί, να εξηγήσει εκείνη την υπόθεση των βιβλίων της μαμάς της.

Μένουν ακόμα στην Πάτρα και, πότε ο ένας πότε ο άλλος, ταξιδεύουν εκτός.
Εκείνος για τις επιστημονικές – πανεπιστημιακές υποχρεώσεις του, εκείνη για
τις έρευνές της σε αρχεία, βιβλιοθήκες κ.α.

Πρόσφατα, π.χ., το δεύτερο μυθιστόρημά της διασκευάστηκε για το θέατρο και
παίζεται ακόμα στην Πάτρα, με τίτλο «Χαίρε Λουίζα», με πρωταγωνίστρια την
Αλεξάνδρα Λαδικού. Λίγους μήνες πριν ανέβαινε ως ορατόριο στο Άμστερνταμ και η
Ρέα Γαλανάκη βρισκόταν στην Πράγα, καλεσμένη σε ένα σημαντικό διεθνές συνέδριο
συγγραφέων. Όλοι μαζί πάντως πήγαν στην Ιταλία, όπου την οδήγησε η
προετοιμασία του καινούργιου της βιβλίου.

«Σε ένα μυθιστόρημα εισχωρούν πάντα βιογραφικά στοιχεία τού συγγραφέα του. Όχι
μόνο γεγονότα της ζωής του, αλλά και η παιδεία του, το σύνολο των ιδεών που
τον προσδιορίζει…», λέει η Ρέα Γαλανάκη.

Έτσι συνέβη και στο «Ελένη ή ο Κανένας» (Εκδόσεις Άγρα), παρ’ ότι το ιστορικό
αυτό πρόσωπο ήταν πολύ πιο «χειροπιαστό» (υπάρχουν ζώντες απόγονοι, γραπτά,
πίνακες, σχέδιά της κ.ο.κ.) απ’ ό,τι οι προηγούμενοι μυθιστορηματικοί της
ήρωες: ο Ισμαήλ Φερίκ Πασάς, το Κρητικόπουλο που αλλαξοπίστησε και επέστρεψε
σαν κατακτητής και ο Ανδρέας Ρηγόπουλος, ο φλογερός Πατρινός βουλευτής, φορέας
των ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης, που αυτοκτόνησε.

«Αυτό που κυρίως με συγκίνησε στην Ελένη Αλταμούρα, ήταν η βαθιά αντίθεση
ανάμεσα στη νεότητα και στα γηρατειά της. Ο πλούτος, η δίψα της μάθησης, η
έντονη ερωτική ζωή της, η δημιουργική της έκφραση με τη ζωγραφική,
αντιστρέφονται τα τελευταία 25 χρόνια της ζωής της που ζει απομονωμένη στις
Σπέτσες με μια γριά υπηρέτρια, χωρίς καλλιτεχνικό έργο. Εκεί φωλιάζει το δράμα
που θέλησα να αναπαραστήσω λογοτεχνικά. Έπειτα είναι και ότι το πρόσωπο αυτό,
αντίθετα από τους άλλους ήρωές μου, βρίσκεται σε μεγάλη απόσταση από την πρώτη
γραμμή των ιστορικών λεγόμενων εξελίξεων, χωρίς ωστόσο να τις αγνοεί. Είναι
όμως πρωτοπόρα στην προσωπική ζωή της και έδωσε τις μάχες της σε άλλα πεδία
είτε νικώντας είτε χάνοντας. Επιπλέον είναι το πιο μυθοποιημένο εν ζωή πρόσωπο
απ’ όλα, για το οποίο κυκλοφορούν πλήθος φήμες».

Η ΑΦΗΓΗΣΗ

Όλα αυτά, μαζί με τα ευρήματα επιστημονικής έρευνας που παραμένει ακόμα
ανοικτή, η Ρέα Γαλανάκη τα συνέθεσε σε μια καινούργια λογοτεχνική πρόταση που
διαφέρει μεν, συνεχίζει δε τα δύο προηγούμενα μυθιστορήματά της. Θέτει και
πάλι, από άλλη σκοπιά, το θέμα της εθνικής συνείδησης, αλλά διερευνά και το
ζήτημα της διαφορετικής σχέσης που έχει μια γυναίκα με τη ζωή, τη γέννηση και
τον θάνατο. Η αφήγηση είναι και αυτή πιο σύνθετη. Ξεκινά στο τρίτο πρόσωπο,
περνά στο πρώτο ενικό, όπου η Ελένη αφηγείται τα γεγονότα όταν συμβαίνουν,
αλλά και όπως τα ξαναβλέπει στα γηρατειά της και κλείνει με την «τιμωρία» της
από τον αδελφό της που καίει όλα της τα χαρτιά, αφήνοντας τη σχετική μυθολογία
να πάρει διαστάσεις.

Χαρακτηριστική για άλλη μια φορά είναι η γλώσσα της Ρέας Γαλανάκη, που είναι
έτσι καλλιτεχνική, ατμοσφαιρική και επεξεργασμένη στα βιβλία της, ώστε να
εκφράζονται και η σημερινή και η περασμένη εποχή. Αυτή η γραφή και αυτό το
ύφος έρχονται σε οξύτατη αντίθεση με τον προφορικό λόγο που κυριαρχεί σήμερα
στα περισσότερα πεζογραφήματα.

«Δεν θα μπορούσα να γράψω έτσι», εξηγεί η Ρέα Γαλανάκη. «Θεωρώ ότι ο
συγγραφέας πρέπει να επεμβαίνει δημιουργικά και να αναπλάθει την πρώτη ύλη που
έχει. Είμαι φοβερά φιλύποπτη με την προφορικότητα κάποιων κειμένων, ιδίως όταν
ο πυρήνας της έμπνευσής τους δεν μπορεί να ελεγχθεί. Καμιά φορά πρόκειται για
απομαγνητοφωνημένες μαρτυρίες που δεν ομολογούνται, ενώ υπάρχει και η ρηχή
προφορικότητα που μοιάζει με ηχώ της τηλεόρασης. Δεν αρνούμαι τους ακραίους
πειραματισμούς του αιώνα μας, αλλά για μένα λογοτεχνία σημαίνει δουλειά πάνω
στον λόγο. Και είναι κάτι πολύ πιο εσωτερικό, ανεξαρτήτως αν ο συγγραφέας
μιλάει για άλλα πρόσωπα ή για τον εαυτό του».